دمی در ساحل رودخانه چل آش

+ حامید ڕه‌شیدی زه‌رزا از شاعران بزرگ اشنویه :

زه‌رده‌ لیمۆ

با هه‌زاران نرخی ڕۆژی که‌م به ‌قوربانی ده‌می
شلک‌‌و ‌بێگه‌‌رده‌ له ‌جوانیدا نییه‌ زه‌ڕه‌ێک که‌می
لێو شه‌ڕابی سوور ترێی سه‌رده‌شت له ‌لاپاڵی چیا
سێوی نه‌خشینی دووگۆنای به‌رگری ده‌ردوو خه‌می
کوڵمه‌ وه‌ک ده‌نکی هه‌ناری لێڕه‌واری پڕ به‌ چه‌نگ
لێوی ئاڵ‌‌و چاوی کال‌‌و زه‌رده‌ لیمۆ به‌رهه‌می
چوزه‌ ڕێواسی له‌شی تورت‌‌و شه‌قی وێنه‌ی که‌له‌م
شیرن‌‌و جندی‌‌و ڕه‌زاسووک‌‌و ده‌لالی ده‌یله‌می‌
سێوه‌ڕه‌ی سینگی له ‌ده‌وره‌ی عه‌وزه‌ جۆخینه‌ی گوڵان
پڕ له‌ شه‌ش په‌ڕ یاسه‌مه‌ن نه‌سرین به‌هاری سه‌رده‌می
گه‌رده‌نی مینای سپی بێ عه‌یبی ئاونگ وا له‌ سه‌ر
زه‌رده‌ لیمۆی هه‌ردوو لاجانگ وا به‌ زنگوڵ شه‌ونه‌می
به‌ژنه‌که‌ی گوێزی شنۆیی کاغه‌زی هه‌ڵپێچراو
ڕێک‌‌و پێکی ته‌رزوو به‌رزی شکڵ‌‌و بیچمی سه‌رجه‌می
هه‌رله ‌خواروو تاکوو به‌رزایی ترۆپی تۆقی سه‌ر
لێم ڕووانی تێرنه‌بووم لێی وا به ‌ئیستێک هاو ده‌می
به‌س نه‌بۆ ماچی له ‌سینگ‌‌و مه‌مکی چه‌نده‌ی تێخزام
لێکدا لێکدا هه‌رله‌ سه‌رپه‌نجه‌ هه‌تا کوو په‌رچه‌می
جار له‌کوێستانی سه‌هه‌ندی کورده‌واری پڕ ڕه‌نۆی
جار له ‌نزمایی ده‌پانکه‌ی به‌نده‌نی چاینی چه‌می
من خه‌یاڵ بووم‌‌و خه‌یاڵیش سێبه‌ری ده‌وروو به‌رم
بۆ ته‌وافی چوومه‌کابه‌ی گه‌یمه‌ نوخته‌ی ئه‌سته‌می

+ اشنویه در کتاب «دایره المعارف تشیع» ( ج دوم ) :

اشنویه ؛ شهر ( جمعیت در 1365 ش. 17250 نفر ) ، مرکز بخش اشنویه ، شهرستان نقده ، آذربایجان غربی.  

اشنویه در 45 درجه و 7 دقیقه ی طول شرقی و 37 درجه و 3 دقیقه عرض شمالی ، در ارتفاع 1500 متری و در 140 کیلومتری جنوب شرقی ارومیه واقع است . ناحیه اشنویه دارای دو بخش کوهستانی و جلگه ای است . آب و هوای آن در بلندیها که در شمال قرار دارد سرد و کوهستانی و در جلگه ای که در جنوب گسترده است ، معتدل است . آب این بخش از رودخانه ی اشنویه و چشمه سارها تامین می گردد . اشنویه ناحیه ای کشاورزی و دامداری است و از مهمترین فرآورده های آن غلات ، حبوبات ، توتون ، انگور ، گردو ، بادام و لبنیات را می توان برشمرد .

اشنویه سابقه تاریخی دیرینه ای دارد و پیش از آمدن آریاییها به ایران مسکن اقوامی چون لولوبیان ، هوریان ، آشوریان و اورارتوها بوده است . در اطراف شهر بقایای آثار و کتیبه های بسیار قدیمی به چشم می خورد . جغرافیا نویسان مسلمان آن را به  اسنه یاد کرده و زیبایی های آن را ستوده اند . یاقوت که خود اشنویه را دیده بود از باغهای زیبای آن سخن می گوید و از گروهی محدث یاد می کند که از این ناحیه برخواسته بودند .

اشنویه در زلزله 1320 ق. به شدت آسیب دید و در جنگ جهانی اول شمار زیادی از سکنه آن به دست روسهای تزاری ، عثمانی و آشوریها از میان رفتند .

در تقسیمات کشوری 1316 ش. اشنویه بخش ارومیه تعیین گردید ، اما در مهر 1337 ش. که شهرستان نقده تشکیل گردید بخش اشنویه به این شهر داده شد . بیشتر جمعیت اشنویه کرد و سنی ( شافعی ) هستند .  

+ دیدار عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت معلم تهران از شهرستان اشنویه :

روز جمعه یازدهم شهریور «مهندس احمد زنگانه» از اساتید برجسته دانشگاه تربیت معلم تهران از اشنویه بازدید به عمل آورد . وی که به همراه خانواده به اشنویه سفر کرده بود از پارک جنگلی قلاتوک دیدار  و نکاتی را در مورد کالبد ، معماری و شهرسازی شهر یادآور شد . مهندس زنگانه از توسعه نیافتگی اشنویه و به حاشیه راندن آن انتقاد و مسائل تاریخی ، موقعیت نسبی و گوشه نگاه امنیتی به آن را در این رابطه دخیل دانست .این استاد دانشگاه  محور اشنویه_ارومیه را شاهدی بر مدعای خود آورده و بیان میدارد که محور مزبور که  از جانب دولت به فراموشی سپرده شده  می تواند به عنوان یک محور توریستی تعریف شود در حالی که اکنون به جاده مرگ معروف گشته است .  

+ شاره که مان جوانتر بناسین:

« شنۆ؛ ده روازه یه ک به ره و مێژوو »

شاری شنۆ له باشووری ئازه ربایجانی رۆژئاوا ، له ‌‌‌هێڵی پانتایی  45 پله و 7 ده قیقه  و درێژایی  37 پله و 3 ده قیقه ی جوگرافیایی هه ڵکه وتووه .  ئه و شاره له باکوور و رۆژهه ڵات و باشووره وه له گه ڵ ورمێ ، نه غه ده و پیرانشار جیرانێتی هه یه و له روژئاوا به سنووری وڵاتانی عێراق و تورکییه به ستراوه ته وه .

به پێی سه رژمێری ساڵی 1385 هه تاوی ڕێژه ی حه شیمه تی شارستان 64551 که سه  که جگه  له  بنه ماڵه  ره سه نه کان  ( مه حموود زاده ، ئوشنۆیی ، له علی سانی ، مه عزووری ، شاهی و ... ) له خێڵی مامه ش ، هه رکی ، ره وه ند ، سوورچی و زه رزا پیک دێن. هه روه ها به شێک له خه لکی شار کوچه رن و له کوردستانی تورکیه وه هاتوونه و له شێخان ، هێ یه و ده وروبه ری نیشته جێن و به «موهاجر» ناوبانگیان ده رکردوه . هه روه ها تایفه کانی عه لی پاشایی و خه لیلی له ناوچه کانی دیکه ی سندووس (حه لبێ کۆئیک ) هاتوونه ته شنۆ . هه بونی ژماره یه ک  قه برستان ( «قه بره فه له» له تاچین ئاوێ و «قه بره جوو» له مام ته مر )  ئاماژه ده که ن که له رابردوو جوو و فه له به شێک له دێمۆگرافی شاریان پێک هێناوه .   

له بواری جوگرافیای سروشتییه وه ئه و شاره له به رزایی 1500 میتر له سه تحی زه ریا  وه ستاوه و له روژئاواوه شاخ و کێوه به رزه کانی به سه ر شاردا ده روانن . ڕاره وی کێله شین که وه کوو  ڕێگای بازه رگانی کۆن خۆی نواندووه ، هه ر له رۆژئاوای شار هه ڵکه وتووه و له روژگاره کانی کۆنه وه کاروانه کانی موکری به و رێیه وه بۆ موسل و که رکووک ده چوون . هه روه ها له هه زاره کانی ئه وه ڵی پێش زایین له و رێگایه وه که ل و په لی بازه رگانی هاورده و لێره وه بۆ ئاشوور ده گوازراوه . به شێک له سه رچاوه کان ئاماژه به وه ده که ن که یخوسره و ئه ژده هاکی له گۆلی ورمێ وه تا پشت کێوی کێله شین ره پێ ناوه وه ئاگری پیرۆزی هه ڵگیرساندووه و هێناوه تی بو شیز ،ئینجا بو یه کم جار  نه ورۆز له و ناوچه یه وه سه ری هه لداوه .  

هه ڵکه وتنی به رزاییه کان له چوار ده وره ی شارستان  که ش و هه وایه کی له باری بو ڕسکانی گژ و گیا و له وه رگه و دارستان خوولقاندوه که بۆته فاکته ره کی به هێز بۆ مێش و مه رداری و هه روه ها رووبه ره کی گه وره ی زه وی بۆ کشت و کال و باغ دروست کردوه که له نه بونی پیشه سازی و کارگه ی گه وره و مام ناوه ندی بۆته پێگه ی گرینگ بۆ ئابووری ناوچه که . وه سفی سروشت و جوانی ئه و شاره لاپه ره ی  په رتووکی گه ڕۆک و رۆژهه لات ناسانی نه خشاندووه و له نوسراوه کانی ئه وان  ده نگی داوه ته وه . یه کێک له و رۆژهه لات ناسانه ده لێ : " شنۆ وه کو کچۆڵه یه کی لێو به بزه له نێو باغ و بێستان دایه که له لای رۆژئاواوه پا ڵی وه کێوان داوه و تێکه ڵاوی باغ و کوێستانه کان جوانییه کی تایبه تی به و شاره به خشیوه " .  

رێژه ی حه شیمه تی شاری شنۆ 29896  که سه و له 13 بلۆک پێک دێت .  زۆربه ی شار زه وی وه قفه و هه روه ها له پلانی نوێ ــ که تازه لێکولینه وه ی له سه ر کراوه ـــ به شێکی زۆری شار پاژی  پیکهاته ی قه دیمی (بافت فرسوده ) ئه ژمار کراوه . پاش له ناو چوونی شار و سه ر له نوێ سازکرد نه وه ی له سه ره تای سه ده ی بیست دا ، کورته شار ( که بریتی بوو له کۆڵانه کانی که چه ڵ ئاباد ، مه لا ته ها ، حه نه فییان و مزگه وتی بازاری ئێستا) بۆ یه که م جار سه ری هه ڵدا  و پاشان کوڵانه کانی دیکه ی شار دروست بوون . لێکولینه وه له سه ر شار له پێش شۆرشی 57 نیشان ده دا که شار بۆته ناوه نده کی گرینگی ئایین و ره گه زه کان ، به جورێک که هه ریه ک له مسله ک و مه زاهیب  ( جوو ، سۆفی ، حه نه فی ) و یا  ره گه ز و تایفه کان (کازمی ، که ڵ خۆر و هیندو) کۆڵانی تایبه ت به خۆیان هه بوه  .     

شنۆ خاوه نی دیرۆکێکی کۆن و دوور و درێژه و به پێی به رده نووسه کان، مێژووی ئه و شاره ده گه رێته وه بۆ سێ هه زار ساڵ له مه و به ر ، که  له سه ره تای دروست بوونییه وه رۆڵه کی گرینگی له رووداوه کانی ئه و سه رده مه دا هه بووه . شنۆ له سه ر رێگای مووساسیر ( ناوه ندی په رستگای خواوه ندی خالدی له رواندوز) هه ڵکه وتبوو  و به رده نووسی کێله شین و تۆپزاوا و نامه کانی ئاشووری باس له وه ده که ن که شایه کانی ئورارتو به ر له هاتن بو مووساسیر ماوه یه ک له وناوچه یه ده مانه وه  و دوایی ده چوون بۆ زیاره تی خودای خالدی  . هه روه ها له کومه ڵه نامه کانی هارپێر ، شنۆ وه کوو ناوچه یه کی سنووری که جمووجۆ ڵه سه ربازییه کانی له لایه ن ئاشوورییه کان به وردبینی سه یر ده کرا ، به دوور و درێژی ناوی هاتووه .   

شنۆ له ئیمپراتووری ئورارتوش دا پێگه یه کی مه زنی هه بوو  و یه کێک له شۆرشه کانی گه وره ی سه ده ی هه شته می  پێش زایین به پێش ئاهه نگی کاکه دانۆ ( سپاسالاری ئورارتو ) و کۆبوونه وه ی پێنج له ئوستانداره کانی ئورارتو له شاری شنۆ هه ل گیرسا .  له کۆتایی دا کاکه دانۆ ده ستبه سه ر و شۆرشه که به کوشتارێکی قورس کۆتایی پێهات . ( بروانه  1983 Lanfranchi )  

سه رچاوه :

کتێبی چاپ نه کراوی " گذری بر شهر تاریخی اشنویه و سرزمینهای باستانی آن " له نووسه ری ئه م بابه ته .     

+ معرفی مصادر مربوط به کیله شین :

تاکنون مقالات و کتابهای بیشماری در رابطه با کتیبه کیله شین نگاشته شده ، که مختصرا" به برخی از آنها ـــ که بنده در اختیار دارم و بعضا" منابع بسیار کمیاب و نادری هستند ـــ  پرداخته خواهد شد . این مقالات پس از ترجمه به صورت کتاب جداگانه ای چاپ خواهند شد :

1- والتر مایر:  در21 AMI مقاله ای تحت عنوان

  «ANMERKUNGEN ZUR ASSYRISCHEN VERSION DER KELISIN – STELE »  دارد که در 4 صفحه ( 4-21 ) توضیحاتی درباره متن آشوری کتیبه ارائه کرده است .

2- اریک ابلینگ : مقاله 4 صفحه ای ( 8-225 ) در مجله 6 AFO تالیف کرده که در آن اصل متن به همراه تفسیر و ترجمه آن به زبان آلمانی ارائه شده است .

3- پرکینز : گزارش سفر خانیکوف به اشنویه و کپی کردن استل کیله شین را در 2 صفحه نگاشته و در نشریه ZDMG شماره 8 منتشر کرده است .

4- تسترلی : مقاله 49 صفحه ای تسترلی که به زبان فرانسوی نوشته شده از جمله مقالات بسیار جالب و کمیابی است که تا پیش از مقاله بندیکت اصلی ترین منبع در رابطه با کتیبه کیله شین به شمار می رفت . مشخصات این مقاله چنین است :

«M. de Tseretheli:  RA 30 ( 1933) , pp.1-49 |»

5- بندیکت : به روز ترین و اصلی ترین منبع در باره کیله شین است که باستان شناسان و محققان دیگر اصل ترجمه و تفسیرهای موجود ارائه شده درآن را تائید کرده اند . این مقاله به زبان انگلیسی و در قالب 29 صفحه از روی استمپاژ جورج کامرون ( باستان شناس آمریکایی ) نوشته شده است .

6- سایکه : این محقق تا کنون چندین مقاله نوشته که بنده چند مورد از آنها را در اختیار دارم . وی در مقاله ی نخست خود  JRAS . Jan 1893 )) بی اطلاع از متن آشوری ، تنها به متن اورارتوئی کتیبه پرداخته است. لذا در سال 1894 و پس از انتشار کپی دمورگان به تصحیح اشتباه خود پرداخت و مقاله ای تحت عنوان «The Cuneiform Inscriptions of Van. Part V» نگاشت و در 15 صفحه در مجله JRAS انتشار داد .

7- محمود امین : از جمله باستان شناسان عراقی است که شخصا" دو بار به محل کیله شین رفته و آن را کپی کرده است . مقاله ی وی در سال 1952 در مجله ی سومر ( pp.53-71 ) چاپ شده است .  

8- دمورگان : ژاک دمورگان فرانسوی که 1889 از کیله شین دیدن کرده بود در سال 1896 کتابی به نام « Mission Scientifique en Perse» منتشر کرد که در آن مولف به ترسیم مسیر و حالت کتیبه پرداخته و پس از آن نتیجه مطالعات و بررسی های شیل را نقل کرده است .

+ معرفی برخی از کتابهای مربوط به ایلات اشنویه :

در ذیل مطالبی در مورد ایل زرزا ـــ که توسط آقای یوسف مجید زاده تهیه شده بود ـــ آوردیم . این اطلاعات برای مطالعه وضع موجود ایل در آن دوره زمانی ( 1330 ش ) مفید و بسیار جامع است ، هرچند که مقاله در مورد منشاء ایل ، نام و تاریخ آن اطلاعی به دست نمی دهد .

                                جشنواره ایلات ( 1387 ش.) : شریف کدخدا

درباره سایر ایلات اشنویه  نیز سعی نموده تا در این بخش منابعی را معرفی کرده و گزیده ای از آنها را در اینجا ارائه کنیم تا راهنمایی باشد برای دانشجویان و سایر محققانی که می خواهند درباره ایلات اشنویه مطالعه و تحقیق کنند .

1-     برخی از آثار تاریخی مرز ایران و عراق ( مقاله به زبان انگلیسی ) ؛

سیسیل جی. ادموندز به جز کتاب" کردها - ترکها - عربها" مقاله ای تحت عنوان فوق دارد که  در مجله عراق انتشار داده و در آن اطلاعات زیادی از دو شاخه ایل هرکی ( مندان و سرهاتی ) و مسیر کوچ ایشان ارائه کرده است .  وی مسیر ناوشت به کیله شین را پی گرفته و از دو کتیبه کیله شین و توپزاوا واقع در مرز ایران و عراق دیدن ، و چند پاراگراف را به مشاهدات خود اختصاص داده است .

2-     عشایر کرد امپراطوری عثمانی : سایکس (مقاله به زبان انگلیسی ) ؛ 

سایکس در مقاله  مذکور ، که درمجله The Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland شماره 18 چاپ شده ، از عشایر کرد عثمانی صحبت کرده و برای بررسی بهتر، آنها را در 6 منطقه مورد تحقیق قرار داده است . وی در این مقاله از برخی از عشایر اشنویه چون هرکی ، زرزا و مامش نیز سخن گفته و حتی محمد امین زکی در کتاب « کرد و کردستان » خود از آن بهره برده است . از این محقق علاوه بر مقاله فوق ، کتاب سرانجام وارثان خلفا باقی است که در آن می توان اطلاعاتی درباره هرکی و مامش استخراج کرد .

3-     دایره المعارف اسلامی : واسیلی نیکتین ( مقاله به زبان انگلیسی ) ؛

واسیلی نیکتین کتابی به نام « کرد و کردستان » دارد که آقای محمد قاضی آن را به زبان فارسی و آقای خالد حسامی به زبان کردی ترجمه کرده اند .در این کتاب اضافه بر وضع عمومی کردستان ، مطالبی درباره ایلات اشنویه نگاشته شده است .  گذشته از این کتاب ، مشارالیه مقاله ای هم در دایرة المعارف اسلامی دارد که در آن اطلاعات با ارزشی درباره ایل هرکی و ایل زرزا عرضه شده است . 

4-     دو سال در کردستان : روبرت هی ( کتاب به زبان انگلیسی ) ؛

این کتاب حاصل دو سال اقامت نویسنده در دهه دوم سده بیست در کردستان عراق است . در این کتاب مولف اطلاعاتی درباره ایلات کرد اشنویه به خصوص مامش ، هرکی و سورچی  در اختیار قرار می دهد .

شریف کدخدا

برای دیدن همه مطالب به صفحه نخست مراجعه کنید

+ شورش شیخ عبیدالله نهری و نقش اشنویه در شکل گیری آن:

مروری بر خانواده ، شجره نامه و نسب شیخ عبیدالله ؛ اهداف شورش و دلایل شکل گیری آن ؛ چگونگی تداوم قیام و اثرات آن بر مناطق مجاور؛

 هدف شورش مهم اخیر که پیش از انقلاب ترکیه جوان ( 80-1883 م ) روی داد تحصیل استقلال برای سرزمین کردستان بود و به همین دلیل اغلب نویسندگان ترک و ایرانی که در این مورد مطلبی نوشته و منتشر کرده اند با دیده اغماض به آن نگریسته اند .

شجره نامه  خانواده ی نهری نشان می دهد که اصلیتشان به شیخ عبدالقادر گیلانی ( گیلان ؛ در جنوب کردستان) می رسد  که در سالهای مابین  1078-1166  می زیست و فرقه ای مذهبی تحت عنوان قادری تأسیس کرد.  یکی از مروجان این عقیده ، شیخ عبدالعزیز بود که در آکره ( در شمال موصل ) ساکن شد و در آنجا به ترویج عقیده قادریه پرداخت . پس از وی ، پسرش شیخ ابوبکر به روستای استونی از توابع شمذینان رفت  و بازماندگانش ، از جمله پسرش شیخ حیدر و سه یا چهار نسل پس از وی در همانجا ماندند.  سپس ، در روزگار  ملا هجیج ، برخی از این خاندان ، به ملائیان و برخی دیگر به دیمانه سفلی در خومارو  کوچ کرده و تا زمان ملا صالح در انجا اقامت گزیدند .  ملا صالح دو پسر به نام سید عبدالله و سید احمد داشت . سید عبدالله پسر ملا صالح مرید و جانشین مولانا خالید شد و به ارشاد طریقت نقشبندی پرداخت .  او نهری را به عنوان مقر حود برگزید و از آن زمان این محل اقامتگاه   این خانواده شد . این ناحیه  که در اواخر قرن نوزدهم و آغاز سده بیستم ، یکی از 3 ناحیه شمذینان را تشکیل می داد ، در کتیبه های قبل از میلاد فراوان از آن بحث شده است .   سید عبدالله با اینکه ابتدا فقط نفوذ معنوی و مذهبی داشت اما سپس کوشید تا از نفوذ خود  استفاده کرده و در جهت ایجاد و گسترش حس ناسونالیسم کرد بهره جوید . این امر ، در دوره شیخ عبیدالله به اوج خود رسید . شیخ عبیدالله پسر سید طاها در سال  1830م. متولد شد . وی در میان قبایل کرد ایران و عثمانی نفوذ کلام زیادی داشت و مردم فراوانی گرد وی جمع شده بودند . به همین جهت دو دولت ایران و عثمانی سعی در جلب همکاری و کشیدن وی به طرف خود داشتند .  در جنگی که بین عثمانیها و روسها اتفاق افتاد ، شیخ عبیدالله به جهت هم مذهب بودن با عثمانیها به نفع آنها اقدام کرد وبا سی هزار سواره و پیاده  موجب شکست روسها گردید . از این جهت بین عثمانیها مقامی بلند داشت . 

در زمان سلطنت محمد شاه قاجار ( پدر ناصر الدین شاه ) نیز  پنج قریه از قرای مرگور به عنوان تیول برای تأمین مخارج به او بخشیده شد تا از نیروی تدافعی وی در مقابل عثمانیها استفاده شود .

درزمان شیخ عبیدالله وقبل از آن کردها در وضعیت بسیار بدی به سر می بردند و این قیام نیز محصول بلافصل تبعیضات نژادی و مذهبی بود که بر مردم این ناحیه روا داشته  می شد . ظلم و جور حاکمان مستبد ترک و سران قاجار از عواملی بود که در ابتدا این قیام را شکل بخشید . آنها  از هر فرصتی برای ابراز وجود و از هر حیله ای برای مسلط شدن بر ایلات کرد و چنگ انداختن بر ثروت و ناموس آنها استفاده می کردند . نمونه بارز این امر قتل و عام عشایر منگور است که توسط حاکمان مقدم صورت گرفت. ماجرا بدین منوال بود که ؛ در اوایل سده نوزدهم " احمد خان " از عشیره مقدم – که یک عشیره ترک است – بنای دوستی را با پدر باپیر آقا ( رئیس ایل منگور ) گشود و بنام حکومت قاجار وی را برای شرکت در جشن عروسی دعوت نمود . او هم همراه با 200 نفر از سواران قوم و خویش خود به مراغه آمد .

با ورود سواران منگور استقبال گرمی از آنان به عمل آمد و ایشان را در میان مردم شهر پخش کردند تا مهمان آنان باشند . شب هنگام و نقشه ی قبلی منگورها مورد حملات همه جانبه قرار گرفتند . رئیس ایل و عده ای از یارانش فورا" کشته شدند و عده کمی توانستند از این قصابخانه جان سالم بدر برند . پس از آن نیروهای مقدم و افشار در لاجان به نیروهای بلباس و منگور حمله کردند و پس از غارت و چپاول اموال آنها ، از سر افراد ایل مناره ها برپا کردند . علاوه بر آن دست نشانده های قاجاری به این نیز بسنده نکرده و می خواستند حمزه آقا ( از رؤسای منگور ) را دستگیر و ثروت وی را در بین خود تقسیم کنند که وی از ماجرا خبردار و از دام ایشان جست.  به همین دلیل حمزه آقا شروع به برقراری رابطه با شیخ عبیدالله کرد که در آن هنگام با دیگر سران عشایر گرد آمده و راههای تشکیل یک کردستان مستقل و عاری از ظلم را بررسی می کردند . 

از طرف دیگر ترکش ظلم و جور حاکمان قاجار به شیخ عبیدالله نیز رسیده بود و به سبب اینکه شجاع الدله یوسفخان چند پارچه دهات او را در مرگور آتش زده و چهل و پنج نفرهم از اهالی دهات از زن و مرد به قتل رسانده بود از دولت ایران رنجیده خاطر بود. علاوه بر اینها سالهای سال هم مریدهای شیخ از خاک مکری بعزم زیارت او آمده و از تعدیات حکومت مهاباد و فساد اداری آن شکایتها کرده و او را به دادرسی وادار می کردند . لطفعلی خان حاکم مهاباد که مورد حمایت شدید مظفرالدین میرزا ( پسر ناصرالدین شاه ) بود به بهانه های واهی سران ایل و افراد سرشناس منطقه را گرفته و بعد از ستاندن مبالغ زیادی پول آنها را آزاد می کرد. 

در زمان اقبال الدوله ( حاکم ارومیه ) محال اشنویه، دشتبیل و صومای برادوست و مرگور و بعضی جاهای دیگر به طریق تیول به شیخ  واگذار شد . این امر باعث شد که اشنویه مرکز فرماندهی شورش قرار گیرد .  اضافه بر آن ، عبدالله خان و ابراهیم خان زرزا که  از حکومت شاهزاده احمد میرزا جبر بی حد دیده و حتی از حکومت اشنویه برکنار شده بودند، به اتفاق حاجی رحیم خان شوهر خواهر اقبال الدله به مکاتبه با شیخ پرداخته و وی را به دادخواهی می خواندند . به همین منظور ، پسر شیخ عبیدالله « شیخ عبدالقادر » برای تمهید مقدمات و هماهنگی با عبدالله خان و ابراهیم خان به اشنویه آمد و توانست با سرخیل ایل روند « فقی یوسف » دیدار کند و وی را نیز با خود همراه سازد .  نزدیکی ایلات اشنویه ( هرکی و زرزا ) به شیوخ نهری تنها به علت ظلم و ستم سران قاجاری نبود ، بلکه این ایلات از قدیم الایام در استان شمذینان و گور در کنار شیوخ نهری بسر می بردند و پیوند های محکمی بین آنها وجود داشت . چنان که گفته شد شیخ ابوبکر از سران نهری اولین بار در ناحیه هرکی و روستای استونی اقامت گزید و سپس در دهه های بعد ، شیوخ نهری کرسی مذهبی خود را به ناحیه زرزان ـــ محل ایل زرزا ـــ منتقل کردند .

 ادامه دارد .....

 برای دیدن همه مطالب به صفحه نخست مراجعه کنید

+ زنا شویی در ایل زرزا ( 1) :

 یوسف مجید زاده زیر نظر دکتر صادق کیا استاد دانشگاه، مشاور عالی هنرهای زیبای کشور و رئیس اداره کل موزه‌ها و فرهنگ عامه

خلاصه:زناشویی پسران و دختران رئیس ایل و یا مالکین، زناشویی با افراد غیرایل، نامزدی، شیربها، مراسم خرید برای عروسی، هدایا و نوازندگان یا چاوش‌ها ـ مراسم عروس بردن به خانه داماد،‌ خرج مطبخ، رونمای عروس

زناشویی در ایل زر زا بیشتر میان خویشاوندان صورت می گیرد ولی اگر مردی بخواهد، می‌تواند با دخترانی که با او نسبتی نداشته و حتی از ایل زر زا نیز نباشند زناشویی کند اما این گونه زناشویی (زناشویی با غیر خویشاوند ) شرایطی دارد.

پسر رئیس ایل و مالک میتواند هر دختری را که دوست داشته باشد برای همسری بر‌گزیند، اگر چه دختر یکی از کشاورزان یا خدمتگزاران خانواده آنها نیز باشد اما دختران آنها فقط باید با پسران مالکان یا رؤسای ایلهای دیگر زناشوئی کنند . یک دختر مالک یا رئیس ایل به هیچ روی حق ندارد از کشاورزان و خدمتگزاران و زیردستان کسی را برای همسری برگزیند، زیرا حق گزیدن شوی با خود دختر نیست بلکه این حق پدر است و پدر حق دارد که دختر خود را به هر مردی که مایل باشد به زنی بدهد.

اگر جوانی از ایل دیگر دختری از ایل زر زا را بخواهد با یک دختر از خویشاوندان خود را که از هر حیث با دختر زر زای خواستگاری شده خود برابر باشد به زنی به یکی از پسران خانواده آن دختر بدهد وگرنه حق زناشوئی نخواهد داشت.

گاهی چنین پیش می آید که دختر و پسری یکدیگر را دوست دارند ولی پدر دختر با زناشوئی آن دو مخالف است در این هنگام پسر و دختر با هم قرار می گذارند که فرار کنند و شبانه با هم می گریزند و پس از رسیدن به جای امنی زناشوئی میکنند. این کار باعث کدورت و دشمنی میان دو خانواده، دو طایفه و یا دو ایل می شود. اگر پسر از خانواده کشاورز و دختر از خانواده مالک باشد پسر در هر کجا که ببینند می کشند، به همین دلیل پسر و دختر مجبورند از ایل خود فرار کنند و به جاهای دوردست بروند تا از چشم خانواده دختر دور باشند اما اگر پسر از خانواده مالک باشد پس از آنکه دختر را شبانه فرار داد او را به خانه خود یعنی خانه پدر خود می برد و در آنجا او را عقد می‌کند.

چنانچه گفته شد این کار میان دو خانواده کینه و دشمنی ایجاد می کند و این دشمنی از میان نمی رود مگر اینکه خانواده پسر دو دختر بدون جهیز یا یک دختر با جهیز کامل به خانواده دختر بدهند یا اگر خانواده دختر بپذیرد به جای اینها پول یا ملکی را به خانواده‌اش می‌دهند.

از آنجاییکه زر زارها بیشتر کشاورزند و در کار کشاورزی همه خانواده همکاری دارند اغلب عشقها و زناشوییها در کشتزارها پدید می‌آید. در کشتزارها است که دختران و پسران از کودکی و در هنگام کار با یکدیگر آشنا می‌شوند. این آشنایی از بازیهای کودکانه آغاز می‌گردد و به عشق و علاقه دوران جوانی و دیدارهای پنهانی می‌انجامد. این دیدارها بدون آگاهی خانواده پسر و دختر انجام می‌گیرد. در این دیدارها پسر و دختر با هم پیمان می‌بندند که هیچ کدام با کس دیگری زناشویی نکنند، آنگاه پسر یک حلقه انگشتر به دختر می‌دهد و دختر چیزی را که بدست خود درست کرده است (مثلاً دستمالی که بدست خود گلدوزی نموده است) به پسر میدهد و به این ترتیب با هم نامزد می‌شوند.

پس از نامزدی که پنهانی انجام گرفته است، پسر خود شخصاً به نزد پدر می رود یا اینکه یکی از دوستان بسیار نزدیک خود را پیش پدرش می فرستد و موضوع را با وی در میان می گذارد و برای اثبات اینکه یکدیگر را دوست دارند آن چیزی که دختر به پسر داده است به پدر نشان داده می‌شود. پس از آن پدر با گروهی از مردان خویشاوند خود به خانه پدر دختر می‌روند و از دختر او خواستگاری می‌کنند. اگر خانواده دختر پسر را به دامادی نپذیرفتند، پسر و دختر یا چشم می‌پوشند و یا چنان که گفتیم می‌گریزند اما اگر پذیرفتند با توافق دو خانواده مهریه را معین می‌کنند و گذشته از آن مبلغی را نیز به نام شیر بها تعیین می نمایند البته گاهی شیر بها گرفته نمی‌شود و آن هنگامی است که خانواده پسر دختری داشته و در برابر دختری که خواستگاری می‌کنند او را به یکی از پسرهای خانواده دختر به زنی دهند وگرنه شیر بها که مقداری پول است باید خانواده پسر بپردازد.

پس از انجام یافتن مراسم خواستگاری در همان مجلس برای مبارکی و نیک بختی، شیرینی و چایی می آورند. در این هنگام ملا نیز حاضر میشود و عقد پسرو دختر را می‌خواند. پس از برگزاری این مراسم روزی را برای عروسی بر میگزینند . روز عروسی باید دوشنبه یا پنجشنبه باشد و جشن عروسی از سه روز به درازا می کشد که روز آخر آن عروسی خواهر بود. پس باید مدت جشن را چنان ترتیب دهند که آخرین روز جشن که روز عروسی است دوشنبه یا شنبه باشد.

فاصله میان خواستگاری و عقد تا برگزاری جشن عروسی از پنج تا شش ماه بیشتر نمی‌شود و در صورتی به پنج یا شش ماه خواهد رسید که موانعی برای یکی از دو خانواده پیش بیاید و گر نه پیش از یکی دو ماه فاصله در میان نخواهد بود.

موانع از نوع فرا رسیدن ماه های محرم و صفر یا فراهم نمودن هزینه است. و اگر چنین موانعی پیش نیاید مراسم هر چه زودتر برگزار می شود.

پس از آنکه روز عروسی برگزیده شد بر خانواده‌های عروس و داماد جنب و جوش مخصوصی پدید می آید نخست چند زن از خانواده داماد که عبارتند از مادر و خواهرها و شاید هم تنی چند از خویشان دیگر نزدیک او به خانه عروس می‌روند و عروس را با گروهی از زنان خویشاوند او برای خرید به بازار می‌برند، این خرید در بازار شهر کوچک اشنو انجام می‌گیرد و چند قواره پارچه لباسی و مقداری وسایل زینتی مانند گوشواره، زینت سر، گردنبند، دستبند که از طلا خواهد بود به پسند عروس برای او خریداری می‌شود. آنگاه شادی‌کنان به سوی خانه‌های خود باز می‌گردند.

از سوی دیگر خانواده دختر باید برای روز عروسی آئینه و شمعدان بخرند

زر زائیها برخلاف مردم بیشتر جاهای دیگر ایران این کار را به عهده خانواده عروس گذاشته اند.

پس از آنکه مقدمات عروسی فراهم شد از خانواده‌هایی که میباید در جشن شرکت جویند بوسیله کارت یا نوشته ای دعوت می‌شود. مردانی که دعوت شده‌اند باید پیش از عروسی هدیه‌ای به خانه داماد بفرستد و زنان آنها هدیه دیگری به خانه عروس.

آنچه مردان هدیه می کنند بیشتر عبارت است از : برنج، روغن، آرد، گوسفند، گاو یا گوساله و آنچه زنان می‌فرستند بیشتر چیزهایی است که به کار زنها و زندگی آنها می آید، مانند پارچه پیراهنی یا

دستمال و سوزن نخ ، و گذشته از این هنگامی که هر زن به جشن میرود با خود یک افزار سواری مانند زین اسب یا دهنه به خانه عروس می‌برد.

سر انجام روز جشن عروسی فرا میرسد. این جشن باید در هر دو خانواده انجام گیرد، بدین ترتیب زنها به خانه عروس و مردها به خانه داماد میروند.

گاهی چنین پیش می آید که خانه گنجایش همه مهمانان را ندارد در این صورت بیرون از خانه و در جای مناسبی یک چادر بزرگ و اگر چادر بزرگ هم نداشته باشند چندین چادر کوچک را طوری برپا می دارند که از مجموع آنها چادری وسیع و جادار به دست آید، آنگاه دورتادور این چادر یا تالار پذیرایی را به جای پشتی، رختخوابهایی که هر دست آن جداگانه در چادر شبی پیچیده شده است می گذارند. هر دست از این رختخوابها برای یک مهمان است. چون کسانی که به جشن عروسی دعوت می شوند باید همه مدت جشن را در همان جا مهمان باشند و شب‌ها را نیز در آنجا بگذرانند. بدین معنی که همانجا که نشسته اند رختخوابها را باز می‌کنند و می‌خوابند. میزبان مؤظف است همه وسایل آسایش و خوراک مهمانان را تا هرچند روز که جشن ادامه دارد فراهم نمایند.

یک دست نوازنده که از یک دهل زن ، یک سرنا زن و دو آوازه خوان تشکیل شده‌اند (که به گویش زر زا «چاواش Ghavwash» نامیده میشوند ) به نوازندگی و خوانندگی می‌پردازند و مهمانان به آهنگ سازهای آنها دسته جمعی می‌رقصند. این مراسم تا چند روز عروسی که آخرین روز جشن می باشد، ادامه می یابد، در این مدت عروس و داماد نباید یکدیگر را ببینند.

روز عروسی، شامگاهان گروه زیادی از مردان که شماره آنان گاهی بیش از پنجاه تا صد نفر می‌رسد، سوار بر اسب می‌شوند و با سه اسب یدک، یکی برای عروس«بوک Book» دیگری برای لوازم شخصی عروس و هدایای را که زنان مهمان برایش فرستاده اند و سومین اسب برای کنیزی که همراه عروس میآید (به گویش زر زا بربوک Bar Book نامیده میشود) به سوی خانه عروس می‌روند.

پیشاپیش این گروه سوار، چاواش‌ها پیاده به راه می‌افتند و تا خانه عروس به نواختن و خواندن می‌پردازند.

در برابر خانه عروس همه از اسب‌ها پیاده می‌شوند و از میان آنها تنها برادر داماد یا یکی از دوستان بسیار نزدیکش که «بِرا زاواBerazawva = برادر داماد » نامیده می‌شود و از پیش برگزیده شده است وارد خانه عروس میشود و یک راست به نزد عروس می‌رود و دستمالی که «پشت پند Pesht Pend» نامیده میشود به کمرش می بندد. آنگاه مقداری پول در دست از «برا زاو» پولی به نام «خرج مطبخ» میخواهد و پس از کمی چانه زدن و کم و زیاد کردن آنرا دریافت میدارد و از این پول مقداری به عروس میدهد و بقیه را میان خدمتگزاران خانه پخش میکند « برا زاوا » پس از پرداخت این پول همراه عروس در حالیکه دو زن زیر بازوان او را گرفته اند «و بربوک» و دو خدمتکار مرد نیز همراه او هستند برای رفتن به خانه داماد آهنگ خروج می کنند اما هنگامی که می خواهند از در بیرون بروند مردی که «درگر Dareger» (درگیر) نامیده میشود جلویشان را می‌گیرد. در این جا «برا زاوا» باید مقداری پول به او بدهد تا از سر راهشان به کنار رود. اگر تا در کوچه چند در بر سر راه آنها باشد کنار هر در یک «درگر» جلوی راه را خواهد گرفت و «برا زاوا» باید مقداری پول به او بدهد تا از سر راهشان به کنار رود.

سر انجام هنگامی که از خانه بیرون رفتند ، عروس را بر اسب سوار می کنند. مردی که «سرکش» نامیده می شود دهانه اسب او را می گیرد، پیش از «سرکش» مردی به نام «آیْنِ هالْ گِرْ» آئینه عروسی را در دست دارند و در دو سوی او دو تن به نام «چِراقْ هالْ گِرْ» چراغهای عروس را می‌برند.

«چاواش »ها نیز پیاده پیشاپیش آنها در حرکت هستند و می‌نوازند و می‌خوانند. دسته‌ای از سواران پیشاپیش عروس به بازی با اسب و تاخت و تاز می پردازندتا چندی پیش که برداشتن تفنگ آزاد بوده است، این گروه به هنگام تاخت و تاز تیراندازی‌هایی نیز می کردند ولی در این زمان به جای تفنگ چوب دستهای بلند و محکمی را به دست میگیرند و در هنگام حرکت و سواری چوب دستیها را به طور عمودی و با نیروی هر چه بیشتر به زمین می‌کوبند و در نتیجه چوب ها به سوی بالا می جهند. کسانی که چوب دستی آنها با این کار از سرشان بالاتر بجهد، سوار کار زبر دست شمرده خواهند شد. بدین گونه شادی کنان تا نزدیکهای خانه داماد پیش می‌روند. در میان راه کسانی گاو یا گوسفندی را به قصد قربانی کردن در پیش پای عروس می‌خوابانند ولی «برا زاوا» از قربانی کردن آنها جلوگیری می کند و پولی به آنها می دهد. البته این کار تظاهری بیش نیست و قصدشان از این کار دریافت پولی است

هنگامی که به نزدیکی‌های خانه داماد رسیدند عروس از حرکت باز می‌ایستد و می‌گوید «من پیشتر نمی‌آیم»، دیگران هم از او پیروی مینمایند و همانجا می‌ایستد و فقط تنی چند به دنبال داماد « زاواZawva» می روند و او را از خانه‌اش بیرون می‌آورند. همین که داماد به چند قدمی عروس رسید، به او سلام می‌کند. آن گاه یک دانه سیب با یک تکه کله قند را به سوی عروس پرتاب می‌کند و سپس سر اسب را برمی‌گرداند و تند می‌گریزد، زیرا هنگامی که داماد سیب یا کله قند را به سوی عروس پرتاب کرد، مردان به او حمله می‌کنند و هر کس می کوشد تا کلاه داماد را از سرش برباید ولی چون جمعیت زیاد است داماد به هر کجا که بگریزد، سودی ندارد و سرانجام یک نفری می‌رسد و کلاه را از سرش می‌رباید. این کلاه (به گویش زر زا«دَستْمالْ » نامیده می‌شود ) از آن کسی خواهد بود که آن را ربوده است. پس داماد دوباره به خانه باز می‌گردد و کلاه دیگری را که در خانه برایش از پیش آماده کرده‌اند به سر می‌گذارد و به نزد عروس می‌آید. آنگاه دسته جمعی به سوی خانه داماد به راه می‌افتند. در جلوی خانه، مادر یا خواهر داماد مقداری سکه با شیرینی را از جای بلندی به سر عروس می‌ریزد و سپس یک چهار پایه «کرسی» زیر پای عروس می‌گذارند تا بتواند از اسب فرود آید. داماد باید در این جا به کسی که کرسی را می‌گذارد و دهانه اسب عروس را می‌گیرد تا پیاده شود و آنهایی که آیینه و چراغ را آورده‌اند پولی بدهند. این آیینه و چراغ همانست که خانواده عروس برای دخترشان خریده‌اند. باز در اینجا دو زن زیر بازوان عروس را می‌گیرند و او را به درون خانه و به اطاقی که از پیش آماده شده است می‌برند.

هنگامی که عروس می خواهد به درون اطاق رود، زنی کفشهایش را از پایش درمی‌آورد و پولی را که عروس از پیش در کفشهای خود گذاشته است برمی‌دارد. البته زنی که این کار را میکند ، زن تنگ دستی است که او را برای این کار برگزیده‌اند. پس از اینکه عروس به درون اطاق رفت آنقدر می ایستد که مادر یا خواهر داماد گاو یا گوسفندی را پیش کش کند (مثلا می‌گویند«یک گاو پیش کش کردیم بفرمایید بنشینید »). آنگاه عروس بر روی چهار پایه یا جاییکه بالاتر از جای دیگران باشد می‌نشیند. در این هنگام زن دیگری پسر بچه‌ای را در دامن عروس می گذارد و می‌گوید «انشاء الله که پسر بزایی» و عروس از پولی که «برا زاوا» هنگام بستن دستمال به کمرش و همچنین از پولی که مادرش از خرج مطبخ به او داده است مقداری به آن زن می‌دهد. سپس شیرینی و چای می‌آورند که پول دیگری به آورنده‌ی آن بدهد. آنگاه رقص و پایکوبی آغاز می‌شود اما در مجلس مردانه، داماد حق نشستن ندارد و وظیفه‌اش سرکشی به مهمانان و پذیرایی کردن از آنها است.

جشن تا پاسی از شب گذشته ادامه می یابد. آنگاه برای مهمانان شام می‌آورند پس از خوردن شام از میان «چاواشْ» ها سرنا زن در حالیکه سرنا مینوازد دور تا دور اطاق به گردش در میآید و یکی دیگر از آنها دستمال بزرگی را در میان اطاق روی زمین پهن می‌کند سرنا زن از پیش هر کس که می‌گذرد ، آن کس باید مقداری پول بنام انعام در دستمال میان اطاق بریزد. در اینجا همه باید پول بدهند. گاهی چنین پیش می آید که این انعام به چندین ده هزار ریال می‌رسد چنان که پسر سوم رئیس ایل بنام «بابا خان» می‌گفت در روز عروسی من «چاواش» ها مبلغی پیرامون چهل هزار ریال آن هم در سال 1324 گردآوری کردند. این پول مزد «چاواش» ها است و جز این پول دیگری به آنها داده نمیشود.

پس از پایان کار «چاواش» ها ، مردان مهمان باید همگی از خانه داماد بیرون بروند و به خانه‌های خود برگردند و هیچ کس حق ماندن در آنجا را ندارد. دو نوکری هم که با عروس آمده‌اند نیز به خانه پدر عروس باز میگردند ولی از زنها آنهایی که از خویشان نزدیک باشند می توانند شب را در آنجا بمانند.

در این هنگام«بَرْبُوکْ» جای عروس و داماد را می اندازد و یک پارچه سفید بنام «چارَ»روی تشک پهن می کند سپس «برا زاوا» داماد را به حجله راهنمایی می‌کنند و خودش نیز از خانه بیرون می‌رود پس از اینکه داماد به درون حجله رفت، عروس سلام می‌کند. آنگاه انعام «بَرْبُوکْ»را می‌دهد و «بربوک» نیز از اطاق بیرون می‌رود و پشت در اطاق می‌ایستد و مواظب است تا کسی به اطاق نزدیک نشود.

پس از بیرون رفتن «بربوک» داماد یک سکه یا گردنبند یا گوشواره طلا به نام رونما به عروس هدیه می کند سپس پارچه طوری را که صورت عروس را پوشانیده است به کنار می‌زند و او را در آغوش می‌گیرد.

روز دیگر بامدادان «بربوک» پارچه سفید را برمیدارد و به خانه پدر عروس به نزد زنها میبرد و آن را روی زمین پهن می‌کند . آنگاه زنها هر یک به فراخور حال خود به «بربوک» انعام میدهد و او پس از گرفتن انعام دوباره به نزد عروس برمیگردد. پس از گذشتن سه یا چهار روز عروس و داماد هر یک از وسایل سواری را که زنها به نام هدیه برای عروس آورده بودند در دستمال می‌پیچند و برای مردانی که در جشن عروسی آنها شرکت داشتند می‌فرستند.

پس از یک هفته «بربوک» نیز خانه عروس را ترک می‌گوید و به خانه پدر عروس بازمی‌گردد و به این ترتیب عروسی پایان می‌پذیرد.

--------------------------------------------------------------------------------

1- مجیدزاده، یوسف. "زناشویی درایل زرزا". دوره1، ش 11 (شهریور42)

برای دیدن همه مطالب به صفحه نخست مراجعه کنید

+ ایل زرزا (1)

آنچه در این گفتار از نظر خوانندگان می‌گذرد خلاصه بخش اول بررسی‌هایی است که بوسیله آقای یوسف مجید زاده در سال 1339 شمسی در سرزمین ایل زرزا به  انجام رسیده  است.

وی  از طرف اداره کل موزه‌ها و فرهنگ عامه وقت مأموریت داشت که در رضائیه و مهاباد و اشنویه و آبادی‌های پیرامون آنها به بررسی علمی در زندگی مردم بپردازد.

خلاصه رئوس گزارش :

 موضع جغرافیائی و اسامی دهات و آبادی‌های محل زندگی ایل زرزا ،  آب‌وهوا، جمعیت، شکل سازمانی ایل ، طبقه‌بندی شغلی ، تقسیم‌کار بین زن‌ومرد ـ پیشه و صنعت مردمان ایل نشین، توصیف کامل جامه مردان و پوشاک زنان ـ ابزارکاراین مردم،‌ دامداری و فرآورده‌های دامی،‌ دادوستد، توصیف چادرهای مردم ایل.

ایل زر زا یکی از ایلات مغرب ایران است که در اشنو یا اشنویه و آبادی‌های پیرامون آن می‌نشینند.

اشنو و دهات و پیرامون آن بخشی از شهرستان نقده شمرده می‌شود. آب و هوای آن سرد و کوهستانی است. آب اشنو از رودخانه ای است بنام اشنو که از میان بازار آبادی می‌گذرد.

بخش اشنو 60 ده و نزدیک 12920 تن جمعیت دارد. بزرگترین آبادی‌های اشنو دهات زیر است:

سنگان (به گویش زرزا  « سنیگان» ) , نالوس , نالیوان ( به گویش زرزا «نلیوان»)، نرزیوه، سرگز، پوش آباد، جای شیران، گندویلا، حسن نوران، ده شمس بالا، ده شمس پائین، گرگ آباد.

مردمی که در دهات این بخش می‌نشینند همه از ایل زر زا نیستند بلکه از این مامش و ایل قادری نیز در آن دهات زندگی می‌کنند و ایل زر زا فقط 3 هزار تن جمعیت دارد.

اکنون رئیس ایل زر زا شخصی است بنام «حاج موسی خان» که 77 سال و 18 پسر و دختر 30 نوه پسری و دختری دارد.

ریاست ایل موروثی و ویژه یک خانواده است. هر گاه رئیس ایل بمیرد اگر مالکان و بزرگان ایل پسر بزرگ او را شایسته ریاست بدانند او را به جای پدرش برای ریاست بر می‌گزینند وگرنه یکی دیگر از پسران او و یا اگر پسر نداشته باشد یکی از برادر زاده‌ها و یا عموها و یا پسر عموهای رئیس را برای ریاست انتخاب می کنند.

در زمانهای پیش رئیس ایل فرمانروای مطلق بود و هر چه می خواست می کرد اگرچه اقدامات او به کشتار و ویرانی و بر باد رفتن خانواده‌ها می‌انجامید. از زمان پادشاهی رضا شاه قدرت رئیس ایل از میان رفت و دولت و ارتش مانند جاهای دیگر کشور در آنجا نظم و حفظ و اجرای قوانین را به عهده گرفتند و از ریاست ایل فقط نام و عنوان و احترامات آن باز‌ماند. اینک رئیس ایل بی موافقت دولت و ارتش به کوچکترین کاری دست نمی زند.

هنوز رئیس ایل اخلاقاً خود را موظف می‌داند که از افراد ایل در گرفتاری‌ها و کارهائی که برای آنها پیش می آید پشتیبانی نماید، مثلاً اگر خرمن کسی آتش بگیرد، یا زیانی به کسی برسد او خود را موظف می داند که به یاری آن کس بشتابد.

همچنین اگر کسی در اثر گناهی به زندان افتاد برای رهائیش تا آنجا که بتواند کوشش می‌نماید. این گونه وظایف کم نیست و رئیس باید به هزینه خود به انجام دادن آنها بپردازد و افراد ایل این گونه حمایت‌ها و وظایف را از او توقع دارند و می‌خواهند.

ایل زر زا به دو دسته شهر نشین و ده نشین بخش می شود. ده‌نشین‌ها بیشترند و همه آنها کشاورزند. شماره شهرنشین‌ها کمتر است و در اشنو زندگی می‌کنند و به چهار طبقه زیر بخش می‌شوند:

1ـ خرده مالکان : افراد این طبقه از خود یک باغ میوه و گاهی هم یک تکه زمین برای کشت دارند.

2ـ پیشه‌وران : این طبقه در بازار سرپوشیده شهر به دادوستد مشغولند.

3ـ روحانیون: کار این طبقه راهنمائی دینی و معنوی مردم است و از حق زکوتی که دریافت می‌دارند زندگی می‌کنند.

4ـ برزگران: این طبقه از خود باغ و زمین ندارند و از راه کار کردن برای خرده مالکان زندگی می‌کنند.

ده‌نشین‌ها چنانکه یاد شد همه کشاورزند و در کار کشاورزی زنها و مردها با یکدیگر همکاری دارند. 

کار و هنر زنهای زرزا؛ 

زنهای ایل زر زا کاملاً مطیع شوهران خود هستند و بدون صلاحدید و اجازه همسران خود کاری انجام نمی‌دهند و شوهرها تا بتوانند از آنها کار می کشند و به راستی کار و وظایف زنها سنگین‌تر از مردان است.

کارهائی که زنها انجام می‌دهند اینها است:

1ـ خانه داری: شامل رُفتن و پاک کردن خانه، تهیه غذا و پخت نان،(نان را معمولاً در تنوری که در میان اطاق نشیمن است می‌پزند).

2ـ تهیه و نگاهداری خوراک زمستانی : شامل پاک کردن گندم و برنج و انبار کردن آنها و چیدن برگ مو و نگاهداری آن درون خمره‌هائی که آب نمک در آنها ریخته شده و برای پختن دلمه در زمستان است و در خاک کردن سیب زمینی برای زمستان.

3ـ پشم ریسی: این کار نیز ویژه زنان است و آنها از پشم گوسفند که به گویش خودشان «خوری» و موی بز که آنرا «مو» و پشم بره که آن را «لوا» می نامند نخهای پشمی درست می‌کنند.   

4ـ درست کردن دستمال سر: که به گویش زر زا «شدّا» نامیده می‌شود پارچه ایست راست گوشه که در دو سوی دو پهنای خود ریشه دارد و آن را مردهای ایل به صورتی به سر می‌بندند که ریشه‌هایش در پیرامون سر آویزان می‌شود. پارچه دستمال سر را از بازار اشنو می‌خرند و سپس زنها با کندن پودهای دو پهنای آن و از بافتن هر چند تار آن به یک دیگر آن را ریشه دار می‌کنند. هر زن زر زا بایستی که دستمال سر شوهر خود را به روشی که گفتیم برای او درست کند.

5ـ کشاورزی : زنها پا بپای مردان در کشاورزی کار می کنند و همکاری آنها در توتون کاری بیشتر به چشم می‌خورد.  

6ـ زنهای ایل زرزا  از کارهای دستی به بافتن عرقچین و جا ساعتی و جوراب پشمی و مانند آنها با قلاب آشنائی دارند. عرقچین را گاهی با قلاب می‌بافند و گاهی برای تهیه آن پارچه‌ای را بر می‌گزینند و روی آن را سوزن کاری می‌کنند.

پیشه و هنر مردان ایل زر زا

 چنانکه در بالا یاد شد بیشتر افراد این ایل ده‌نشین و کشاورزند .آنها گندم و جو و توتون و سیب زمینی و برنج کشت می‌کنند. فعالیت کشاورزی آنها در تابستان بیش از سایر فصلهای دیگر است. در این فصل است که گندم و جو را درو می‌کنند و به برداشت محصول می‌پردازند.     

دیگر ازپیشه های مردان ایل ، جولائی یعنی بافندگی است. این پیشه اکنون ویژه دو یا سه مرد است که هنوز با دستگاههای کهن و به روش پیشین با پشم‌هائی که زنهای ایل می‌ریسند بدان مشغولند.

آنچه از محصول کار آنها عرضه می‌شود عبارتند از:

1ـ جاجیم : این کلفت‌ترین پارچه ای است که جولاهای زرزا می بافند. پس از آنکه تخته های جاجیم بافته شد از دوختن چهار تختهُ آن به یک دیگر جاجیم بزرگ به شکل راست‌گوشه درست می‌کنند. جاجیم بیشتر برای پیچیدن رختخواب بکار می‌رود. جاجیم ایل زرزا نقش هندسی دارد و رنگارنگ است.

2ـ وَ ر‌ْ مال: بافته ای است دو رنگی (قهوه ای و خاکی ) و نقش آن هندسی و مانند جاجیم است و از جاجیم نرمتر و نازکتر است و بشکل راستگوشه‌ای است که از دو تختهُ بهم دوخته درست می‌شود و به اندازه‌های تقریبی

 80×15 سانتیمتر است. هنگام نماز خواندن آن را زیر پا پهن می‌کنند و بر آن نماز می‌گزارند.

3ـ بوزو : این پارچه‌ای است نازک، دورنگه، راه راه (قهوه‌ای و خاکی یا سفید و قهوه‌ای ) و از آن جامه روپوش تابستانی می دوزند (هم چیزی مانند کت و هم چیزی مانند شلوار که به تن می کنند ).

4ـ شَمَد: این نازکترین و لطیف‌ترین پارچه ای است که جولاهای زرزا می‌بافند و آن بسیار پسندیده و خوش‌بافت است. رنگ آن سفید ساده و گاهی راه راه باریکی به رنگهای قرمز، زرد و آبی دارد.

پوشاک مردان ؛

پوشاک مردان از هفت جزء زیر تشکیل شده است:

1ـ کفش: کفش مردهای ایل زرزا از یک تکه پوست درست شده که کف و گرداگرد روی پا را می‌پوشاند و بقیه روی پا را یک پارچه کلفت رنگارنگ که به این پوست پیوسته و بر روی خود کفش بافته شده است (نه جداگانه) می‌پوشاند این کفش را خود زرزاها «کال شیرازی» می‌نامند.

2ـ شلوار: شلوار مردان در بخش بالا بسیار فراخ است و خشتک آن پائین افتاده است و تا میانه ران می‌رسد ولی از زانو به پائین رفته رفته تنگ و باریک می‌شود. پارچه این شلوارها نخی و بافت خود ایران است و کمر آن لیفه‌ای است. این شلوار را خود زرزا «پانتر» می‌نامند.

3ـ کت: کتی که مردهای ایل می‌پوشند جلو بسته و آستین‌دار است و تا زیر گردن دو ردیف تکمه دارد و از پائین به میانه ران می‌رسد ولی بخش پائین آن را شلوار می‌پوشاند. این کت دو جیب هم در دو سوی سینه دارد و تقریباً شبیه کت های افسران ایران است. این کت را خود زرزاها «کوا» می‌نامند ولی آن را امروز کمتر به تن می‌کنند و کتی که اکنون می‌پوشند درست مانند کت‌های افسران ایرانی (فرنج) است.

4ـ پیراهن: پیراهن مردانه زرزا «کراس» نامیده می‌شود و آن از چیت سفید یا پارچه سفید دیگری مانند چیت درست می‌شود. این پیراهن یقه ندارد و از جلو باز است و فقط یک تکمه در زیر گردن دارد. در بقیه آن تکمه دوخته نمی‌شود و دو سر پائین آن را روی هم می‌گذارند و در زیر شلوار جا می‌دهند. آستین این پیراهن بلند است و سر آن سنبوسه دارد و این سنبوسه‌ها روی آستین کت پیچیده می‌شود.

5ـ پَسْتَکPastak : چیزی است از نمد و مانند جلیقه بی‌آستین و بی‌یقه و کوتاه که تا زیر کمر می‌رسد و آن را روی کت می‌پوشند. پستک های زرزا در «بانه» ساخته می‌شود.

6ـ شال کمر: کمر بندی است از پارچه لطیف و گلدار به درازای تقریباً 20 متر و آن را به دور کمر می‌پیچند. این کمر را خود زرزاها «پشت پِند» می نامند .

7ـ عرقچین: عرقچین مردهای زرزا را زنهای آن ایل می‌بافند. گرداگرد عرقچین دستمالی به سر بسته می‌شود بنام «شَدَّا» . «شدا» پارچه ای است راست گوشه که در دو پهنای خود ریشه دارد و این ریشه‌ها پیرامون سر بجز صورت آویزان می‌شود.    

پوشاک زنهای زرزا ؛

پوشاک زنهای زرزا از هشت جزء تشکیل می شود:

1 – کفش: که درست مانند «کال شیرازی» مردان است .

2 – شلوار: شلوار زنها از پارچه‌ای است لطیف و نرم و رنگارنگ درست می‌شود و از بالا تا پائین فراخ است و در مچ و کمر لیفه دارد که در لیفه‌های آن کش می‌اندازند. این شلوار را «دِرپِه» می‌نامند.

3 – پیراهن : پیراهن زنهای زرزا بالا تنه بلندی دارد که تا پائین کمر می‌آید و یک دامن پر چین که تا مچ پا می‌رسد. آستین را از پشت گره می‌زنند و بر شانه‌ها می‌اندازند مگر هنگام رقص کردن که سنبوسه‌ها آویزان است. پیراهن زنهای توانگر از مخمل گلدار و پیراهن دیگران از پارچه ابریشمی گلدار (بیشتر ساتن) است. این پیراهن «کِراس» نامیده می‌شود.

4 – کت : کت زنانه از مخمل ساده دوخته می‌شود و آستین‌دار است ولی یقه آن برگردان ندارد و جلو باز است و در پیش سینه در دو طرف از یکدیگر به فاصله ای قرار می‌گیرد یعنی بهم نمی‌چسبد. این کت را «آلخالغ»می‌نامند و روی پیراهن می‌پوشند که قسمتی از پیش سینه پیراهن از زیر آن بیرون و نمودار است.

5 – شال کمر: مانند شال کمر مردانه است و به همان نام «پشتبند » نامیده می‌شود و تنها فرقی که با یکدیگر دارند این است که شال کمر مردانه در کمر محکم بسته می‌شود و شال زنانه شل‌تر از آن است و به این سبب اندکی پائین‌تر می‌افتد.

6 – کلاه : کلاه زنهای زرزا مقوائی است. رویه این کلاه از مخمل ساده است(بیشتر به رنگ قرمز و آلبالوئی) که یراق دوزی شده است . این کلاه را «تاس کلا» می نامند .گرداگرد آن را «هوری » (دستمال سر) می‌بندند. پارچه هوری در یزد و عراق بافته می شود که زمینه آن سیاه است و یک درمیان گلهای سفید و سرخ دارد. در ازای هوری از 3 متر به 12 متر می رسد و پهنای آن پیرامون 40 سانتی متر است.

7 – ریشه: بافته ای است ابریشمی و سیاه و ریشه دار آن را با سنجاق به هوری چنان وصل می‌کنند که گرداگرد «تاس کلا» آویزان می‌شود.

8 – روسری : پارچه ای است سه گوشه بسیار نازک و آن را پیش از پیچیدن هوری روی کلاه می گذارند. دو بر از سه بر این پارچه ریشه دار است و قاعده آن را که ریشه ندارد در جلوی سر و گوشه روبروی آن را در پشت می اندازند سپس دو گوشه دیگر را از جلو به هم گره می‌زنند و پس از آنکه یک دوره دو گوشه را در جهت عکس هم به دور گردن پیچیدند به پشت سر می‌اندازند در نتیجه هر سه گوشه آن در پشت سر می‌افتد. گوشه میانی که روبروی قاعده است آزاد است دو گوشه دیگر به هم گره خورده است.

افزارهای کار ؛

کشاورزان برای شخم از گاو آهن که خود آن را «دار و بار » می نامند استفاده می کنند ولی به تازگی چند تنی برای این کار تراکتور بکار می برند.

از افزارهای کشاورزی آنچه که با افزارهای جاهای دیگر ایران که نویسنده دیده است فرق دارد ، داس آنها است که به گویش خود «مالاقان» می‌نامند این داس دسته درازی به بلندی تقریباً یک متر و نیم دارد و دروگر بی آنکه خم شود می‌تواند با آن درو کند.

دیگر ارابه ای است که با آن غله را از جائی به جائی دیگر می برند. فرق این گردونه با گردونه های دیگری که در جاهای دیگر برای همین کار بکار برده می شود در چرخهای آن است. زیرا چرخهای آن در اینجا پرَّه ندارد و فقط یک تکه  چوب است که بیشتر از برش افقی تنه درخت بوجود آمده و میان آنرا سوراخ کرده‌اند و محور را در آن جا داده‌اند. این چرخ لاستیک و هیچ چیز دیگری ندارد.  

دامداری ؛

کشاورزان ایل زرزا هر یک بسته به توانائی خود چند گاو و گوسفند و بز دارند که خود به نگاهداری و پرورش آنها می پردازند مگر آنکه شماره دامها زیاد باشد که در اینصورت چوپان می‌گیرند. چوپان در سر هر سال از دامدار خود چند خروار گندم و یک یا دو بره و مقداری روغن و گاهی هم پول نقد (بر طبق قراردادی که در آغاز کار می بندند) دریافت می دارد و اینها روی هم رفته مزد سالانه او شمرده می شود. چوپانها مانند کشاورزان در ده زندگی می کنند مگر چند ماهی که دامها را برای چرا برای کوهستان می‌برند و در آنجا چادر می‌زنند و در چادر زندگی می‌کنند. بردن دامها به کوهستان برای تندرست نگاه داشتن آنها است زیرا از اردیبهشت تا اواخر شهریور هوای اشنو و پیرامون آن گرم می شود و بیم آن می رود که دامها دچار گرما زدگی و بیماری شوند. چوپانها در کوهستان چادر خود را در دامنه کوه در جای نسبتاً همواری که خود آن را «هوار» می نامند بر پا می‌کنند.

چادرهای چوپانها از موی سیاه بز است که زنهای کشاورز زرزا آن را می‌بافند و آن یک پارچه راستگوشه‌ای است که دو یا سه تیر (بسته به بزرگی یا کوچکی چادر) در زیر آن می‌زنند و سپس از چهار سو با چهار ریسمان گوشه های آن را به چهار میخ که در زمین فرو‌شده می‌بندند، پیدا است که چنین چادری دیواره ندارد و این پارچه فقط بام آن را تشکیل می‌دهد. به جای دیواره حصیر به کار می‌برند. درون چادر خنک است و چوپانها پیرامون چهار ماه در آن زندگی می‌کنند.

فرآورده‌های شیری آنها مانند جاهای دیگر ایران عبارت است از:

روغن، کره، سر شیر، خامه، کشک، ماست و دوغ.

برای گرفتن کره نخست سه چوب بلند برمیدارند و در زمین فرو می‌برند و سر بالائی آنها را از سوی بالا روی هم می‌گذارند تا صورت یک هرم سه پهلو پیدا کند. این سه پایه را زرزائیها «سِپَک» می‌نامند. آنگاه دستگاه کره گیری را که مانند یک بشکه چوپی است و درمیان شکم سوراخی دارد با ریسمان به آن سه پایه می آویزند و دوغ را برای گرفتن کره در آن می ریزند و آنقدر تکان می دهند تا کره جدا شود. این دستگاه «نِرِ» ( 2) می نامند.

داد و ستد ؛

از آنچه گفته شد تا اندازه‌ای زندگی و پیشه‌ها و محصول ایل زرزا دانسته شد. همچنانکه در بالا یاد شد زمین از آن خرده مالکان است پس هر گونه محصول مال آنها خواهد بود و آنها هستند که به داد و ستد می‌پردازند. خرید و فروش محصول در میان افراد خود ایل بیشتر نقدی است و کمتر پایا پای ولی با دیگران داد و ستد همواره با پول انجام میگیرد. دلالهائی هستند که از شهرهای پیرامون اشنو به ویژه نقده به سرزمین ایل می آیند و غلات آنها را خریداری می‌کنند و با کامیون می برند و خریدار توتون آنجا دولت است.    

---------------------------------------------------------------------------------------------1-  مجیدزاده، یوسف. "ایل زرزا". نشریه هنر و مردم ، دوره 1، ش8 (خرداد42): 11-17،

2- میشکه هم می گویند .

برای دیدن همه مطالب به صفحه نخست مراجعه کنید

+ جسته و گریخته از کتاب :

در سال 1383 کتابی تحت عنوان « معانی بعضی از اسامی کهن و ایرانی در زبان کردی » انتشار یافت . مؤلف کتاب آقای رحیم  اشنویی محمود زاده در این کتاب تلاش نموده که برخی از نام های قدیمی را به زبان کردی تجزیه و ترجمه کند .

نگارش چنین کتابهایی مستلزم منابع کافی و دانش وافر در برگردان واژه ها است . در حالی که با نگاهی گذرا به این کتاب در می یابیم  که با وجود منابع کافی که در اختیار نویسنده بوده، وی دچار اشتباهات متعددی شده است . یکی از اشتباهات فاحش معنی کردن لغاتی است که به احتمال زیاد  کردی نیستند و ترجمه آنها کاری بس ناصحیح است . مورد اشنویه و گلاز از این نوع است ؛ در مورد نام شهر اشنویه باید به زمان تاسیس شهر رجوع کرد و باید فهمید که ساکنان و برپا کنندگان اولیه شهر چه کسانی بودند و با چه زبانی سخن گفته اند ؟ .در صورتی که آشوری یا هوری و یا اورارتویی باشند، باید نام شهر را در آن زبانها جستجو کرد . این امر در مورد گلاز نیز صدق می کند . آقای اشنویی گلاز را به گلی آز ( دره آز؛آز/ نام پادشاه مانا در قرن هشتم ) ترجمه کرده در صورتی که گلاز مشتق از نام قدیمی گیلزان است و این نام به اواخر هزاره دوم و اوایل هزاره اول قبل از میلاد بر می گردد و حتی نام آن در کتیبه شلم نصر هم آمده است و نسبت دادن آن به آز پادشاه ماننا در دوره های بعدتر ( سده 8 ق.م) کاری اشتباه است .    

این اشتباه در مورد روند نیز تکرار شده است . مشارالیه به ریشه و نام قدیمی روند توجهی نکرده در حالی که این نام در کتاب پالمی به صورت اورنتسه آمده است و محققان گوناگون نیز بر این امر صحه گذاشته اند .

یکی دیگر از اشتباهات مؤلف ، عدم مطالعه کافی و پناه بردن به رویا و خیال پردازی است . این امر را می توان در لغاتی چون گادر ( وی به گلی داران /دره درختها معنی کرده ) ،نائیری ( مشتق از نیری /بز نر )  هذبانی ( هوز+بانی / نگهدارنده ایل ) و .... یافت . در حالی که به عنوان نمونه نام هذبانی برگرفته از هذیاب ( نام نواحی نسطوری نشین در اربیل و شمذینان ) است و اگر نویسنده مطالعه کافی داشت می توانست از این اشتباهات به درستی احتراز کند .

در کل از متن مطالب که بگذریم ، کتاب حاوی عکس های جالبی است که اگر با شرح مناسب همراه می شد ارزش آن را صد برابر می کرد .

روستای تاریخی سینگان و قلعه معروف آن

در  آینده ای نه چندان دور در کتاب « گذری بر شهر اشنویه و سرزمین های باستانی آن » خواهید خواند :

1-     مطالعات سایکه در مورد سنگ نبشته کیله شین

2-     بررسی وضعیت گیلزان و رابطه آن با روستای گلاز ( بر اساس جدیدترین مطالعات انجام گرفته توسط راید و دیگران )

3-     بررسی موقعیت و رابطه سینکار بطلیموس  با روستای سینگان

4-     بررسی و اثبات موجودیت شهر اشنویه در هزاره اول قبل از میلاد و نام حاکمان آن( بر اساس مطالعات لانفرانچکی ، ویلسن و دیگران ) 

5-       بررسی و شناسایی  قبایل اشنویه در قبل از اسلام

برای دیدن همه مطالب به صفحه نخست مراجعه کنید

+ تاج الدین اشنویی/اشنهی: عارف‌ سدة 6 ــ 7ق‌/12 و 13م‌

معرفی؛

 تاج‌الدین‌ محمود بن‌ خداداد بن ابی بکر بن یوسف اُشْنُهى‌ یا اشنویی‌؛ نسبت‌ او در مآخذ به‌ صورتهای‌ شنهى‌، شنوی‌ و اشنوئى و نامش با القاب شیخ الاسلام ، سطان المحققین ،  ملک الحکما و الواعظین ، قدوة المقیقین و سلطان المتکلمین ذکر شده است .
زندگی نامه :

 تاریخ‌ ولادت‌، وفات‌ و جزئیات‌ زندگى‌ اشنهى‌ به درستی مشخص نیست.همانطور که از نسبت او پیداست ،از اشنوی( اشنویه ) آذربایجان برخواسته است . عبداللطیف‌ ابن روزبهان‌ ثانى) روح‌ الجنان‌ ،‌ 208) ‌ نیز روایتى‌ نقل کرده که‌ بنابر آن‌، اشنهى‌ در «قصبة اشنوه‌» اقامت‌ داشته‌، و در آنجا صاحب‌ خانقاهى‌ بوده‌ است‌ .
 تاج الدین از مریدان‌ شمس‌الدین‌ محمد بن‌ عبدالملک‌ دیلمى‌ و روزبهان  به شمار می رفت‌ و پس از آنها خود به ارشاد و تعلیم و پرورش پرداخته است .‌؛ وی در حدود سالهای 550 تا 640 هجری در هرات اقامت داشت و در نیمه اول قرن هفتم هجری در همانجا در گذشت. آرامگاه وی در جوار مرقد مجدالدین طابی (عارف سده 6 ) در محلی میان دروازه خوش و فیروز آباد است .

شیخ با سعدی شیرازی معاصر و با شیخ شهاب الدین سهروردی همنشینی داشته است و بسیاری‌ از عارفان‌ سده‌های‌ 7 و 8ق‌ ( همچون ‌ عبدالعزیز بن‌ محمد نسفى( 661ق‌)، شیخ‌ محبوب‌ الهى‌ (725ق‌) و خواجه‌ احمد بن‌ محمد پارسای‌ حافظى‌ بخاری‌ / 822ق‌ ) از آراء وی‌ دربارة مکان‌ و زمان‌ بهره‌ جسته‌، و تحت‌ تأثیر آن‌ بوده‌اند.

 پاره ای از آراء و عقاید وی ؛.

 هر چند وی در سده های ششم تا هشتم هجری در میان صوفیان خراسان و فارس و بعضا" شبه قاره هندوستان شناخته شده ، اما آمیختگی آراء او با فلسفه و کلام باعث ناشناختگی او در میان متصوفه پس از سده 8 شده  و سبب شده تا در دوره های متأخر از شهرتی فراگیر برخوردارنباشد .

این مسئله با توجه به تاریخ تصوف از سده های هشتم به بعد بدیهی می نماید و اندیشه های حکمت آمیز اشنویی باعث شهرت او در میان حکیمان متأخر و صوفیان حکمت گرا شده است . چنانکه ملاصدرا او را از محققان عارف دانسته و غایة الامکان را رساله ای شریف شمرده است . همانندگی و شباهتی که میان آراء اشنویی (خاصه در غایة الامکان ) با آراء عین القضاة  همدانی ( در تمهیدات ) و  دهدار عیانى‌ ( در مرآت الحقائق ) است باعث شده که برخی متأخران غایة الامکان اشنویی را به آنها  نسبت دهند .

 چنانچه وقتی رساله غایة الامکان برای اولین بار در سال 1311ش‌ به‌ چاپ‌ رسید، عبدالحسین‌ ذوالریاستین‌ ( ناشر کتاب‌ )  آن‌ را به‌ خواجه‌ محمود بن‌ محمد دهدار عیانى‌ اشنوی‌ منسوب‌ کرد(  به‌ نظر مى‌رسد که‌ نسبت‌ اشنوی‌ در اینجا موجب‌ خلط و اشتباه‌ شده‌ است‌) و در سال 1403ق‌، لطیف‌الله‌، همین‌ رساله‌ را با ترجمة اردوی‌ آن‌، به‌ نام‌ عین‌القضات‌ به‌ چاپ‌ رسانده است .

شاگردان و مریدان وی ؛

مریدان اشنویی عبارت بودند از :1-  ابوالمعالى‌ سیف‌الدین‌ باخرزی‌ (646ق‌) که در هرات‌ از دست‌ اشنهى‌ خرقه‌ گرفت‌ 2- خواجه‌ امام‌الدین‌ داوود بن‌ محمد بن‌ روزبهان‌ فرید (671 ق‌) که‌ از اشنهى‌ اجازة دعوت‌ و ذکر و ارشاد یافت ؛3-  شیخ‌ محمد گهرزنى‌، ( سدة 7ق‌ ) .

آثار وی ؛

از اشنهى‌ 3 رسالة عرفانى‌ وپاره ای اشعار‌ برجای‌ مانده‌ است‌:

1- رسالة غایة الامکان‌ فى‌ درایة المکان‌ / غایة الامکان‌ فى‌ معرفة الزمان‌ و المکان؛
 در سده ششم سلجوقیان بر ایران حکمروائی می کردند و اوضاع را بر معتزله و اسماعیلیان تنگ گرفته بودند .  در این شرایط ، عین القضات همدانی ( 490-525) بردار رفت و ابوالقاسم وزیر سلجوقیان کشته شد . در چنین شرایطی ، شمس الدین محمد دیلمی( استاد تاج الدین ) به بازی با الفاظ و تفسیر دادن به معنی مکان پرداخت و پس از او به شاگردش تاج الدین اشنویی فهمانده شد که چون لفظ مکان برای خداوند متعال در اخبار سلفی آمده ، پس نباید آن را انکار کند.... ؛ لذا  اشنوی از ترس آنها،  خدا را در مکان اعلام نمود و چون متهم  به مشبّه ( سنی قشری بودن ) شده بود ، این کتاب را نگاشت تا هر دو سو را خرسند نگه دارد .

این رسالة  یک‌ مقدمه‌ و 4 فصل‌ دارد. وی در مقدمة این‌ رساله‌ خاطر نشان‌ کرده‌ ،‌ که‌ آن‌ را برای‌ ردّ اتهامات‌ کسانى‌ که‌ او را از اصحاب‌ تشبیه‌ شمرده‌، و کافرش‌ خوانده‌اند، نوشته‌ است‌

فصل‌ نخست‌ به‌ توحید و مراتب‌ آن‌ اختصاص‌ دارد و روش‌ فلاسفه‌ و معتزله‌ در علم‌ توحید در آن‌ رد شده‌ است‌. در فصل‌ دوم‌، مؤلف‌ دربارة مکان‌ خداوند سخن‌ گفته‌، و وجود آن‌ را براساس‌ ادلة نقلى‌ و شرعى‌ اثبات‌ نموده‌ است‌. او در فصل‌ سوم‌ به‌ بحث‌ در انواع‌ مکان‌ پرداخته‌، و فصل‌ چهارم‌ را به‌ بیان‌ انواع‌ زمان‌ و تبیین‌ زمان‌ خداوند اختصاص‌ داده‌ است‌.
 

اشنویی در این رساله « مکان- جا» را به « خلوت – فضای بی مرز » تفسیر می نماید . او در اینجا مکان را به سه بخش تقسیم می نماید . مکان جسمانی ، مکان روحانی ، مکان الهی که «همه  قرب در قرب است » وطول و عرض و عمق ندارد و این‌ مکانى‌ است‌ فوق‌ همة مکانها؛و این درست همان بیان مانی است . اشنویی می گوید : سلفیان درست می گویند ، خدا مکان دارد لیکن در عمل نه تنها مکان فیزیکی جسمانی را از خدا نفی می کند ، بکه مکان متافیزیکی روحانی را نیز برای خدا جایز نمی داند. آشکار است که او تنها برای ارضای سلفیان و حامیان سلجوقی ایشان با لفظ مکان بازی می کند . 

به‌ اعتقاد اشنهى‌ زمان‌ نیز 3 گونه‌ است‌: 1. زمان‌ جسمانیات‌، 2. زمان‌ روحانیات‌، 3. زمان‌ حق‌ تعالى‌. زمان‌ جسمانیات‌ خود دو مرتبه‌ دارد: الف‌ - ‌ زمان « جسمانیات‌ کثیف‌ » که‌ از حرکت‌ افلاک‌ ایجاد مى‌شود و روز و ماه‌ و سال‌ نتیجه آن‌ است‌ ، ب‌ - زمان‌ « جسمانیات‌ لطیف »‌ که‌ زمانهای‌ طولانى‌ِ جسمانیات‌ کثیف‌ در آن‌ کوتاه‌ خواهد بود. زمان‌ روحانیات‌ نیز انواع‌ گوناگون‌ دارد. اما آنچه‌ از این‌ نوع‌ در نظر اشنهى‌ اهمیت‌ دارد، زمان‌ ملائکه‌ است‌ که‌ نسبت‌ به‌ زمانهای‌ دیگر کوتاه‌ است‌ و سرانجام‌ زمان‌ حق‌ تعالى‌ است‌ که‌ گذشته‌ و آینده‌ را در آن‌ راه‌ نیست‌ و به‌ ازل‌ و ابد محیط است‌. این‌ زمان‌ یکى‌ است‌ و انواع‌ ندارد. اشنهى‌ سپس‌ با اشاره‌ به‌ معراج‌ پیامبر (ص‌)، اعتقاد معتزله‌ در باب‌ معراج‌ را که‌ مى‌گویند در خواب‌ بوده‌ نه‌ در بیداری‌، و با دیدة سِرّ بوده‌ نه‌ به‌ دیدة سَر، رد مى‌کند .
2 - پاسخ‌ به‌ چند پرسش‌»؛ رساله ای عربی که در پاسخ به پرسش یاران وی ـــ که در راه‌ میان‌ مکه‌ و مدینه‌ از او کرده‌ اند ـــ تالیف شده  و  توسط ابومنصور اصفهانى‌، (عارف‌ سدة 7ق‌ ) به‌ فارسى‌ برگردانده‌ شده‌ است‌.
موضوع‌ این‌ رساله‌، نفس‌، دل‌ و سِرّ و پیوند میان‌ آنهاست‌. اشنهى‌ نفس‌ انسان‌ را ذات‌ و حقیقت‌ وجودی‌ او دانسته‌ که‌ خلیفه خداوند در میان‌ مخلوقات‌ وغایت‌ آفرینش‌ عالم‌ و آدم‌ است‌ . اشنهى‌ در این‌ رساله‌ حالاتى‌ را که‌ سبب‌ مى‌شود تا نفس‌ به‌ صورت‌ امّاره‌، لوّامه‌ و مطمئنه‌ درآید، برشمرده‌ است‌ و سپس‌ به‌ دل‌ پرداخته‌، و آن‌ را لطیفه‌ای‌ غیبى‌ دانسته‌ که‌ جایگاه‌ محبت‌ الهى‌ نیز همانجاست‌ . اما سِرّ، لطیف‌ترین‌ لطیفه انسان‌ است‌ که‌ خاصیتش‌ فنا شدن‌ در انوار جلال‌ الهى‌ است‌ .
3 - تحقیق‌ الروح‌ (رسالة فی تحقیق الَروح من کلام محمود الاشنهی ) ؛ این رساله در باب  حقیقت روح ، غیبت ، پیدایی و احاطه شدن آن است . در این اثر مؤلف به خلق قرآن و مبحث وحدت‌ و کثرت‌ نیز پرداخته و از انواع‌ سلوک‌ در طریق‌ عرفان‌ سخن‌ گفته‌ است‌. ‌
4 – اشعار ؛ علاوه بر آثار فوق ، از اشنهى‌ اشعار پراکنده ای نیز برجای مانده ‌که عمدتا" در قالب غزل و با محتوای عرفانی است . نک؛ چند نمونه زیر :

                 دوش این دل ما جامه جان شق می زد         خیمه ز بِر طارم ازرق می زد                  

                  اندر نظرش چو هیچ موجود نماند             بی واسطه ای دم انا الحق می زد

*****************************

            ای بسا پرده که از آه ندم سوخته ام            تا دمی پیش تو بر مجمر غم سوخته ام

           عزت سوز تو من دانم کاندر طلبت             صدره از تارک سر تا به قدم سوخته ام

           حلّه حیلت تو در بر من زیبد از آنک          افسر و خاتم و کیخسرو و جم سوخته ام

          تا که آگه شدم از وحشت زندان وجود             ز آرزوی فرح آباد عدم سوخته ام

        گر شنیدی که کسی سوخته شد زآب حیات         آن منم کزتف دریای قدم سوخته ام

       دو جهان را دو صنم دیدم و اندر ره خویش         پس به یک آه ندم هر دو صنم سوخته ام

         دوزخی ساخته ام از دل پردرد و بدان            هر چه بوده است و بود  هر دو به هم سوخته ام

        سوختم هر چه بدیدم ز تر و خشک هنوز           می بسوزد دلم از غصه که کم سوخته ام

           گر دمی می زنم از واقعه معذورم دار          چه کنم سوخته ام سوخته ام سوخته ام

                         **********************************

            سحرگهی    که  تجلّی  عشق  ساز کنند             زغمزه بر دل عشّاق   ترکتاز کنند

        هر آن شکسته کز آن غمزه یک کرشمه گرفت        ز ناز   قصه  کوته   بر او دراز کنند

         به     باغ    نازش هر دم   گلی   دگر شکفد           و  لیک غنچه   دلهاش از نیاز کنند

         هزار    جان   مقدس   به   سردوان   گردد           چو یک نوردز طوفان عشق باز کنند

        چه باک از این که همی کبک عین باز شود            چو جان کبک دری را فدای باز کنند

                     ***********************************

                اگر تن است بجز خستة کوی تو نیست      وگر دل اسـت بجـز تشنة بـلای تـو نیست

                   ز فـرق تــا بــه قــدم ذرة نـمی‌یـابـم      که آن از آن تو ای دوست یا برای تو نیست

منابع :

1-     اشنهی: کیانوش صدیق ؛ دایره المعارف بزرگ اسلامی  ج 9 ص 85 – 86

2-     تحقیق الروح / تاج الدین اشنوی ؛ با مقدمه و تصحیح مایل هروی

مجموعه آثار فارسی تاج الدین اشنوی ؛ مقدمه و تصحیح  و تعلیق نجیب مایل هروی ، چاپ اول 1368 ، ناشر طهوری ، تهران

برای دیدن همه مطالب به صفحه نخست مراجعه کنید

+ افسانه ی شهر خورنج ( پیرانشهر ) :

امروزه در منطقه موکریان ، داستان ها و روایت های فولکلور  و تاریخی زیادی وجود دارد که به دلیل نبود مستندات تاریخی به صورت افسانه در آمده اند  و افواها" نسل به نسل منتقل گشته تا به امروز رسیده اند .   یکی از این داستان ها ، افسانه خورنج است ، دهکده ی زیبایی که در شرق روستای پسوه و شمال شرق پیرانشهر قرار دارد .  

در سمت شمال دهکده تپه ای بزرگ دیده می شود که سطح آن را سنگ های بزرگ پوشانده است . اهالی ده و مردمان اطراف در خصوص این سنگ ها افسانه هائی ساخته اند ؛ برخی آن را به داستان حضرت لوط نسبت داده اند و می گویند مردم این شهربه عمل شنیع لوات می پرداختند و به وصایای نبی خدا وقعی نمی گذاشتند . تا اینکه خدا عذاب را بر آنها نازل کرد و مردم شهر و منازلشان تبدیل به سنگ شدند .
برخی دیگر نیز اینان را دیوانیانی قلمداد کرده ، که ظلم و جور بسیاری به مردم نموده اند ، مردم هم نفرین نموده و این قوم با منازلشان سنگ شده اند . سیاحانی که از این مکان دیدن کرده اند آن را به نحو متفاوتی از یکدیگر تشریح کرده  و دلایل مختلفی را برای این افسانه بیان کرده اند . برای بررسی بیشتر و روشن شدن موضوع در این زمینه ، در زیر ، سه نمونه از این اظهار عقیده ها و توصیفات  ارائه شده است .

1- اول کسی که به این افسانه پرداخته و آن را در کتابش نقل کرده ، سیاح انگلیسی کرپورتر ( kerporter ) است که در سال 1820 ، این قصه را از یک شیخ مسن بلباس در بغداد شنیده ، به مهاباد آمده ولی به علت برف وسرمای شدید نتوانسته به لاجان سفرکند .  

وی داستان را چنین نقل کرده :  

« شیخ  تصریح کرد که در مسافتی نه چندان دور از دهکده ای که خورنج نامیده میشود ،  بقایای یک شهر بزرگ است ، که در آن تعداد بیشماری اشکال سنگی به شکل انسان وجود دارد که در اثر قهر و غضب پروردگار و در مقابل لجاجتشان در رد کردن و نپذیرفتن دین راستین (اسلام ) که به وسیله محمد آورده شده است ، تبدیل به سنگ شده اند. وی من را برای پیدا کردن این ویرانه های جالب ترغیب کرد و  اکنون من جهت کشف حقیقت این افسانه شگفت انگیز ، در کمتر از 3فرسنگی شرق خورنج هستم  .

پسر کوچک خان که چندین ماه را به شکار در حومه روستا ی مورد نظر سپری کرده ، به من گفت ، هیچ نوع ویرانه ای  در نزدیکی آن مکان مشاهده نکرده و در مورد آن چیزی نمی داند . اما وی گفت : که در مجاور خورنج ، تپه ی کم ارتفاعی  شبیه به آنچه که مسافر بلباسی بیان کرده را دیده ،که با انبوهی ازسنگ های قائم به اشکال نامنظم و به ارتفاع چهارتا پنج  پا  پوشیده اند : با این وجود ، وی اظهار داشت که هیچ یک از آنها کوچکترین شباهتی به مرد یا زن و یا  حتی نشانه ای شبیه به آنها ندارند . این سنگها یک چهارم از نصف مایل ( 200 متر مربع ) را پوشانده اند ؛ و کسی درباره زمان و دلیل تجمع زیاد آنها در این مکان چیزی نمی داند .

 توصیفات جوان کُرد ، من را به این نتیجه رساند که  اینها قبور ساکنان قدیمی ناحیه هستند ، و از شیوه بر افراشتن سنگها بعید نیست که ارمنیهای مسیحی باشند که احتمالا" توسط مجاهدان ( ترویج دهندگان ) اولیه اسلامی قتل و عام شده  و شهرشان ویران شده است ( 1 ) . بنابراین ، محتمل، از آن زمان تا عصر حاضر با افسانه هایی همچون افسانه درویش در آمیخته اند.

2- راولینسون نیز ــــ که با خواندن کتاب کرپورتر به مهاباد آمده ــــ داستان های گوناگونی در باره این شهر سنگ شده ،  شنیده و به همراه کاروانی به لاجان سفر کرده است . ( ص 30) وی مکان را قلعه ای دست ساز یافته ، و آن را چنین وصف می کند :  

قطعه سنگ های خورنج در سمت شمالی دره  لگبین  واقع است .

 بر فراز پشته  ، قلعه ی وسیع و محکمی قرار دارد که قسمت سراشیبی  اطرافش را به وسیله دیواری از سنگ های طبیعی محکم  ساخته ،  و در نقاطی که احتمال دسترسی و حمله از مناطق فرودست وجود دارد به وسیله دیوارهای حائل تقویت کرده اند  . ( ص 31 )

3- بهمن میرزا کریمی نیز در سال 1314 ش به همراه باستان شناس انگلیسی اورل استاین به ناحیه سفر کرده و در مورد آن می نویسد : در کردستان همه جا از شهر افسانه ای خورنج داستان ها شنیده بودیم .

شهر خورنج در کنار کوهی واقع شده که این کوه تماما" از سنگ است و ارتفاع زیادی هم ندارد ولی قطعات بسیاری از سنگ بطور نظم و ترتیب و به صورت انسان است مانند اینست که از سرتاپای این کوه را انسان چیده اند و باندازه ای شباهت به انسان دارد که گوئی تمام این کوه را شبیه انسان از سنگ تراشیده اند . در داخل کوه اطاق هایی بشکل سنگ آنهم طبیعی موجود است .

عجیبتر اینکه این کوه طبیعی و این دخمه ها و غارها و این قطعات سنگ های شکسته شده باندازه ای به منزل و آدمیزاد شباهت دارد که عقل مبهوت می شود بچه سان دست قدرت این کوه طبیعی را  چنان آماده نموده است .

-----------------------------------------------------------------------------

١- کرپورتر به سال 23 ه.ق اشاره می کند که عتبة بن فرقة از راه کوههای قندیل به ناحیه  وارد و با زور به مردم غلبه کرد .

منابع :

1- راههای باستانی و پایتختهای قدیمی غرب ایران : بهمن میرزا کریمی ــ تهران 1315 ــ چاپخانه فرهنگ

Henry Rawlinson, , JRGS 10,1841                                                            -2

Travels in Georgia ,persia , ancient Babylonia ....during the                         -3  years 1817-1820 , Porter , Robert Ker vol, 2

 نویسنده : شریف کدخدا

برای دیدن همه مطالب به صفحه نخست مراجعه کنید

+ لاجان ( پیرانشهر) :

لاجان ( لاهیجان ) ؛ بخش /دهستان .

این منطقه درشمال شهر پیرانشهر ، جنوب اشنویه و غرب مهاباد واقع است . به لحاظ تاریخی مرکز این منطقه روستای پسوه است که سابقا" اقامتگاه رئیس ایل مامش ها بود .

پیشینه تاریخی ناحیه  به هزاره اول قبل از میلاد بر می گردد . نام این ناحیه در قبل از اسلام معلوم نیست اما درسده های نخست ورود اسلام به منطقه ، اعراب ساکن نام سلق (نامی عربی به معنای گردنه ) را بر آن نهادند  و با آمدن دیلمیان به ناحیه در قرون بعد  ، نام آن به لاجان ( لاهیجان ) تغییر یافت .  

در قرن دوم هجری طایفه هذبانی در ناحیه سکنی داشت و تابستان ها را در یه صی فونا (؟) به سر می بردند . در قرن 13 م. از شهر لاهیکا ( لاجان؟ ) ، سخن به میان آمده که نسطوریان کاتولیک ( ارمنیها ) در آن ساکن بودند و راهبی سرکش امور مربوط به یک کلیسا قدیمی را در دست داشت . در سده پانزدهم م.  لاجان جزو سرزمین ایل زرزا بود که به وسیله پیربداق بابان از ایشان گرفته شد و به جای آن ، عشایر مکری و بلباس ساکن شدند و در دوران محمد شاه قاجار،  پیروت آقا از رؤسای همین عشایر بلباس مدت 4یا 5 سال بر منطقه سندوس حکمروایی کرد .  

نویسنده : شریف کدخدا

برای دیدن همه مطالب به صفحه نخست مراجعه کنید

+ اشنویه در نگاه یکی از جهانگردان ( ترجمه از انگلیسی ) ؛

گردشگر انگلیسی .E.H که در سال 1914 م به اشنویه تحت اشغال قزاق های روسی سفر کرده ، شهر را در بحبوحه جنگ جهانی اول به نحو زیبایی توصیف کرده است .  آنچه که توصیفات .E.H را از سایر گردشگران دیگر متمایز می سازد ، نگاه موشکافانه و ریزبینانه وی به جزئیات است .  

وی در مورد رئیس ایل زرزا نوشته ؛ منصور الممالک آدمی نقال و قصه گویی ماهر بود ، که با تبحر داستانهایی را از پیشینیان خود نقل می کرد . وی می نویسد : منصور الممالک در هنگام تعریف داستان دو زانو می نشست و در نقطه اوج قصه انگشتها را مشت کرده و محکم به زانوی خود می کوبید و با هیجان قصه را ادامه می داد :

ببری سلانه سلانه راه می رفت . گربه ای را در راه دید و به او سلام کرد و پرسید : شما چه نوع جانوری هستی که مثل من دم ، سبیل و پوست راه راه داری ، در حالی که از من بسیار کوچکتری ؟ گربه از ملاحظات ببر دلخور و رنجیده خاطر شد اما مؤدبانه جواب داد :در گذشته مثل شما بودم به انسانها برخوردم ، با آنها زندگی کردم و حالا همچنان که می بینی کاملا" خوار و ضعیف شده ام . پلنگ پرسید انسانها چه نوع مخلوقی هستند ؟ دوست دارم یکی از آنها را ببینم و به ایشان نشان دهم که چگونه یکی از ما می تواند بدتر از آنها باشد .  و سپس پرسید می توانی یکی از آن آدمها را به من نشان دهی ؟ گربه موافقت کرد و رفت مردی را که در شالیزار کار می کرد ، به همراه خود آورد . زمانی که مرد رسید ، پلنگ به او گفت : من را نگاه کن ، من از نسل همان گربه ای هستم که اینجا می بینی . اما من قوی هستم و آمده ام تا قدرتم را به شما نشان دهم . آماده ای با من بجنگی ؟

مرد ترسید و گفت : صبح نیرویم را در خانه جا گذاشته ام ، اجازه بده بروم و آن را به همراه خود بیاورم . پلنگ موافقت کرد و مرد دور شد و با فاصله کمی برگشت و گفت : عالیه ، ولی من از کجا مطمئن باشم که تا بر می گردم شما فرار نمی کنید و زحمتهایم را به هدر نمی دهید ؟ پلنگ سوگند یاد کرد که تا زمانی که مرد بر می گردد همانجا منتظر باشد ولی مرد نپذیرفت و گفت : برای اطمینان اجازه بده تو را در سبد برنج ( قه رتاله ) بگذارم . پس با کمی تحریک و ترغیب پلنگ قبول کرد که داخل سبد برود . مرد به خانه برگشت تا اسلحه اش را بیاورد .  

گربه آهی کشید و گفت : کسی چه می داند چه اتفاقی می افتد . آنچه را که گفتم  با چشمهایت خواهی دید . تو نیز با انسانها در افتادی و مثل من خوار وضعیف شدی  .

ترجمه از:  شریف کدخدا

+ سنگ نبشته آشوری – اورارتویی کیله شین(کل شین ) :

1- تاریخچه مطالعات ؛

استل کیله شین (کل شین ) در سر راه اشنویه به رواندوز و در ارتفاع 2860 متری قرار دارد معنای لغوی آن « سنگ آبی » است . استل دارای 1.8 متر ارتفاع و بر روی پایه ای به بلندی 60 سانتی متر و طول و عرض 1.5 متر قرار دارد . بدنه غربی استل دارای متن آشوری و بدنه شرقی ان با کتیبه ای به خط « اورارتوئی » مزین می باشد . بدنه های باریک جانبی آن فاقد کتیبه است .

        اف. اِ . شولتز (F.Eschultz  ) در سال 1829 م این استل را کشف و از آن کپی برداری نمود . اما وی چند روز بعد از آن به قتل رسید و کپی استل مفقود گردید . در 1838 میلادی « ه. راولینسن » استل مذکور را پیدا کرد و توانست فقط بر روی بدنه شرقی آن یک کتیبه 41 سطری طویل را مشخص نماید . وی از آن چند علامت کپی برداری کرد . سومین کپی که به وسیله خانیکوف ( ChanykOf ) در سال 1852 میلادی از استل کیله شین نمونه برداری شده بود در هنگام حمل شکسته و از بین رفت .  « او. بلاو» در سال 1856 کپی کاغذی دیگری از استل کیله شین برداشته و به کتابخانه مؤسسه خاور نزدیک آلمان فرستاد اما قالب شکسته و  ورقه ها به صورت غلط به همدیگر چسبانده شد و معنی متن آن که توسط سایکه انجام گرفت به صورت غلط و نامفهوم در آمد . این اولین ترجمه متن اورارتوئی استل  کیله شین بود که در مجله JRAS در سال 1882 (ص663-73 )چاپ گردید. « ژ. دمرگان » هشت سال بعد یعنی در 1890 کپی دیگری از هر دو طرف استل یعنی متن آشوری و اورارتوئی آن برداشته و با خود به پاریس آورد و « فاو . شل » آن را ترجمه و در مجله های آن زمان منتشر ساخت .

        در 1898 میلادی «لهمن هاپیت» و« بلک » کیله شین را مورد بازدید قرار داده و از هر دو متن آن کپی برداری کردند .

ال . مسر اشمیت ( L . Messerchmid ) نیز به جمع کپی برداران و یا محققان استل کیله شین پیوسته و در سال 1902 از نمونه کپی کاغذی یک کپی گچی تهیه و به بخش آسیای نزدیک موزه برلین آورد . در سالهای شروع جنگ جهانی اول ولادیمیر مینورسکی از کتیبه دیدن کرد ( نک؛ zap/24 ) و یکی از بهترین ترجمه ها را از آن  ارائه داد .

در سال 1951 « ج . کامرون » بار دیگر کتیبه را کپی کرد و نتایج و ترجمه آن راانتشار داد . « بندیکت » آمریکایی از روی کپی دکتر کامرون شرح مفصلی نوشت و در 29 صفحه منتشر ساخت . پرفسور سالوالینی ایتالیایی نیز شرح مختصری در مورد استل نوشته و در سال 1979 منتشر کرد . 

منابع :

1-     سنگ نبشته کیله شین / خطیب شهیدی

2-     گذری برشهر تاریخی اشنویه و سرزمین های باستانی آن / شریف کدخدا

3-     تمدن مهاباد / محمود پدرام

4-     فصلنامه فرهنگی پیمان /عباس سرمدی

5- سنگ نبشته آشوری – اورارتویی کیله شین / بندیکت ( انگلیسی ) 

2- سنگ نبشته کیله شین در باورها و اعتقادات ( 1):

پیش از آنکه سنگ نبشته کیله شین ترجمه شود ، روایت های مختلفی در مورد آن وجود داشت از جمله در منابع ( 1 ) آمده که :  پادشاهی در زمان های گذشته هفت ستون کیله شین را به نشانه هفت آسمان و هفت دریا در کوههای زاگرس برپا داشت و کیله شین اشنویه یکی از این هفت ستون است  ( ماهنامه مهاباد /شماره 18) .

برخی دیگر از منابع از وجود سه سنگ کیله شین سخن گفته اند و برخی دیگر از کیله شین پادشاه یمن در کنار کیله شین اشنویه خبر داده اند . بعضی از مردم بر این اعتقاد بودند  که کیله شین ، معبر و کوهستان خود را طلسم کرده و برخی دیگر فکر می کردند که این تنها نشانه و علامت ، درباره ی اشخاصی است که به علت سرمای شدید در زمستان کشته شده اند ، و در زیر آن سنگ کتیبه ای دفن شده اند .

برخی محققان نوشته های آن را به زمان ماد نسبت می دادند و برخی فکر می کردند که درباره منازعات مرزی است .تعدادی دیگر باور داشتند که نشانی از گنج پنهان شده دارد . عده ای دیگر از مسافران در سفرنامه هایی که از خود برجای گذاشته اند ، عباراتی با این مضمون آورده اند :" در اینجا سنگی وجود دارد که گفته می شود با خط چند زبان نامشخص مطالبی برای مردم دنیا نوشته شده است".

---------------------------------------------------------------------

 1- برگرفته و بسیار خلاصه از کتاب: گذری برشهر تاریخی اشنویه و سرزمین های باستانی آن / شریف کدخدا – دیگر منابع در آرشیو نویسنده محفوظ می باشد .

برای دیدن همه مطالب به صفحه نخست مراجعه فرمائید

+ در مورد اشنویه چه می دانید ؟

آیا شما می دانید نام اشنویه در قبل از اسلام چه بود ؟

آیا شما می دانید که اشنویه در اوستا به چه نامی آمده ؟

آیا شما می دانید که جشن نوروز اولین بار از منطقه اشنویه شروع شد ؟

آیا شما می دانید که مردم اشنویه در قبل از اسلام از درختان به عنوان وحی و الهام الهی برای پیشگوئی استفاده می کردند ؟

آیا شما می دانید که یکی از دو  آتشکده مقدس  آذربایجان در منطقه اشنویه بوده ؟

آیا شما می دانید که اولین مترجم انجیل به زبان فارسی کُرد و اهل اشنویه بود ؟

آیا شما می دانید در قبل از اسلام چه قلعه ها و شهرهایی در اشنویه ساخته شده است ؟

آیا شما می دانید اشنویه در عصر حجر ، عصر کالکولتیک ( مس ) ، عصر  برنز  و عصر آهن چه وضعیتی داشته است ؟

آیا شما می دانید ...............

جواب همه اینها را با مدرک و سند و با تکیه بر استشهاد محققان غربی ، در کتاب " گذری بر شهر تاریخی اشنویه و سرزمینهای باستانی آن " خواهید یافت .  

برای دیدن همه مطالب به صفحه نخست مراجعه کنید

+ آثار باستانی منطقه اشنویه

                                       شریف کدخدا

ناحیه‌ای‌ که‌ شهر اشنویه‌ در آن‌ قرار دارد، دارای‌ گذشته ای دیرپا و پیشینه‌‌ بسیار طولانى‌ است‌. تپه های باستانی متعدد و آثار بدست آمده از آنها ، کتیبه های بیشمار ، دژها و قلعه های گوناگون و شهرهای نظامی برپا شده در آن ، هر کدام نشان از تاریخ و قدمت این ناحیه و فراز و نشیب های تاریخی آن دارند . 

شهرستان اشنویه با این همه تنوع آثار تاریخی، شایسته امعان نظر دانش پژوهان و توجه بیشتر محققان بومی است . لذا در کتابی تحت عنوان " گذری بر شهر تاریخی اشنویه و سرزمینهای باستانی آن " سعی کرده ام در بخش باستان شناسی منطقه ، حق را به جا آورده و آثار باستانی آن را به نحو احسن معرفی کنم . 

در این زمینه  دوستان و علاقمندان به شهر اشنویه که تمایل به همکاری دارند می توانند با ایمیل زیر با من تماس بگیرند :                               

                                    Sharif_d2004@yahoo.com       

 آثار باستانی اشنویه :

1. تپه موزا

2. کانی عین الروم

3. گردی چوکا

4. گرد ملا احمد

5. کتیبه مرگه کاروان

6. استل کیله شین

7. سنگ نبشته کیله شین( ترجمه مقاله بندیکت به زبان انگلیسی )

8. دینخواه در کتابهای گوناگون

9. گرد دینخواه ( گزارش باستان شناسان ایرانی )

10. دینخواه ( گزارش باستان شناسان غربی ترجمه از انگلیسی )

11.دینخواه ( گزارش ماسکارلا ( ترجمه از انگلیسی ))

12- دینخواه ( نحوه کشف و کاوش آن ازاستاین ( ترجمه از انگلیسی ))

13- تپه سوجا

14. تپه حسن آباد

15. قلات شب آقا

16. قبرستان ارمنی بمزورته ( دیرابراهیم )

17. تپه قبرستان

18. تپه کالکولتیک -ـ تاریخی -ــ اسلامی علی آباد

19. تپه باستانی حسنعلی

20- سنگ نبشته .قلاتگاه( گزارش مقدماتی از ماسکارلا، ترجمه از انگلیسی))

21- سنگ نبشته قلاتگاه ( گزارش تکمیلی از وان لون (ترجمه از انگلیسی))

22- سنگ نبشته قلاتگاه ( گزارش فردریش ( ترجمه شده از آلمانی ))

23- گزارش کشف قلعه ......... ( ترجمه شده از آلمانی)

24- قلعه ........... ( مدت و چگونگی ساخت ترجمه از انگلیسی )

٢۵-گزارش کشف قلعه ......... ( ترجمه شده از آلمانی)

٢۶-گزارش کشف قلعه ......... ( ترجمه شده از آلمانی)

٢٧-گزارش کشف قلعه ......... ( ترجمه شده از آلمانی)

٢٨-گزارش کشف قلعه گرد قلات  ( ترجمه شده از آلمانی)

29-گزارش تپه بدرالدین ( نالوس ) ( ترجمه شده از آلمانی)

30-گزارش گرد گه ر گه رو ( ترجمه شده از آلمانی)

31- گزارش تپه گرد که گور ( ترجمه شده از آلمانی)

32- گزارش تپه دوربه ( ترجمه شده از آلمانی)

33- گزارش تپه گندویلا ( ترجمه شده از آلمانی)

34- گزارش کامل بازدید استاین از تپه های شیخان- سوجا سینگان - حسنعلی بانو- صوفیان و ... ( ترجمه شده از انگلیسی )

35- گزارش تپه رکاوه ( ترجمه شده از آلمانی)

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------به علت حساسیت موضوع از ذکر نام برخی قلعه ها صرف نظر شده و به جای آن نقطه چین آمده .

برای دیدن همه مطالب به صفحه نخست مراجعه کنید

+ استل مرگه کاروان

اولین بار  خطیب شهیدی استل مرگه کاروان را در ١٣٣۵/١٩۵۶ م کشف کرد . وی که به همراه گروه باستان شناسی آذربایجان خاوری به منظور بازدید منطقه و تهیه قالبی از سنگ کیله شین عازم شده بود ، سنگ مزبور را کشف و با خود به موزه ایران باستان در تهران  آورد. در سال ١٩٨۴م. سالوینی آن را مطالعه و در کتاب خود نتایج آن را منشر کرد .

جنس سنگ مرگه کاروان ــ که در دره زیبایی به همین نام قرار داشت و نام خود را از آن گرفته است ـــ  به مانند سنگ کیله شین از جنس بازالت سیاه است و در دوره روسای اول در این دره نصب شده است . محتوای سنگ در مورد طغیان اورزانا  حاکم موساسیر است که به تحریک پادشاه آشور  انجام گرفت . روسا در این کتیبه می نویسد : برای برگزاری مراسم قربانی به معبد موساسیر رهسپار شدم  ولی اورزانا درهای معبد را بر روی من بست و به آشور فرار کرد ....

از مطالب کتیبه چنین بر می آید که روسا وی را تعقیب و در گذرگاه  کوهستان "آنداروتا " به دام انداخته است .  حاکم موساسیر پس از اظهار پشیمانی به دستور روسا در جای خود ابقا شد  .   

شریف کدخدا

منابع :

١- کاوشهای اضطراری محمود آباد و بررسی در جلگه های رضائیه و اشنویه /خطیب شهیدی

٢- گذری بر شهر تاریخی اشنویه و سرزمین های باستانی آن/شریف کدخدا

برای دیدن همه مطالب به صفحه نخست مراجعه کنید